جز خاندان او و خاندان پادشاه هيچكس آن كتاب را نديده » « 1 » . گمان نمىرود كه رشيد الدين تاجيك قادر به استفادهء بلاواسطه از تاريخ مقدس مغولان مىبوده ، وى روايات مربوط به مغولان را از زبان بهترين مرد مطلع به تاريخ مغول يعنى پولاد - چنسيان ، نمايندهء خان بزرگ در دربار ايران و همچنين از زبان شخص غازان - كه در علم به تاريخ آن قوم جز پولاد ( يا فولاد ) كس بر او برترى نداشت - شنيده بود « 2 » . مندرجات كتاب رشيد الدين غالبا كلمه به كلمه با « يو آن - شى » ( تاريخ سلالهء يو آن ) مطابقت دارد ، زيرا منبع مشترك هر دو ، مسلما تاريخ رسمى مغولان بوده « 3 » .
مؤلف در مواردى كه از روايات مغولى اطلاعات كافى دربارهء فلان يا به همان لشكركشى بهدست نمىآمده ، از كتب اقوامى كه مورد هجوم مغولان قرار گرفته بودند استفاده مىكرده . وى از آن جمله چينيان و هنديان و اويغوريان و مردم قبچاق را نام مىبرد . اما تاريخ تسخير كشورهاى اسلامى را فقط و فقط از روى تأليف جوينى نقل مىكند .
هنگامى كه غازان خان درگذشت تأليف رشيد الدين هنوز پايان نيافته بود . برادر و جانشين او اولجايتو - رشيد الدين را مأمور كرد تا به تأليف مبسوطترى پردازد - به اين معنى كه تنظيم و تدوين تاريخ همهء
هامش
( 1 ) - « متون » ، ص 159 ( معز الانساب ) .
( 2 ) - . 360 - 359 .t . IV . PP، «Histoire des Mongols» .D ' Ohsson( 3 ) - ( به گفتهء پ . پليو گفتههاى رشيد الدين كمتر با « يو آن - شى » ( مدون در 1369 ميلادى ) و بيشتر باشن - او - تسين - چژن آلو مطابقت دارد . تأليف اخير الذكر روايت چينى تاريخ مغول است كه مورد استفادهء رشيد الدين و يا مراجع مطلع وى بوده .
« افسانهء نهان » بالكل روايت ديگر و مبتنى بر روايت جداگانهاى است . رجوع شود به :
. 14 .P، «Notes sur le Turkestan» ،Pelliot- هيئت تحريريه ) .