مجلد چهارم را تشكيل مىداده « 1 » . مجموع اين تأليف به نام ( جامع التواريخ ) موسوم گرديد و بنا به ميل الجايتو مجلد اول كه به فرمان غازان نوشته شده بوده همان نام « تاريخ غازانى » را حفظ كرد « 2 » .
بدين طريق تأليف رشيد الدين يك دائرة المعارف بزرگ تاريخى بوده - دائرة المعارفى كه در قرون وسطى هيچ يك از اقوام آسيا و اروپا داراى نظير آن نبوده . امكان ايجاد چنين تأليفى به شركت دانشمندان همهء اقوام ، خود نشان مىدهد كه اگر شرايط و مقتضيات مساعدترى وجود مىداشت ، فتوحات مغول - كه اقوام متمدن و با فرهنگ دور از يكديگر را به هم نزديك كرده بود - چه عواقب و نتايجى مىتوانست داشته باشد .
رشيد الدين خود ايمان داشت كه اخلاف از زحمات او بهره خواهند برد . وى جملهء آثار فارسى خويش را به عربى برگرداند و تأليفات عربى خود را به فارسى ترجمه كرد « 3 » و مراقب بود كه همهساله رونوشتها و نسخ تازهاى از آثار وى به هر دو زبان نوشته شود « 4 » . با اين حال ( جامع التواريخ )
هامش
( 1 ) - همانجا ، صLXXII - LXXIV , CLIX - CLX( 2 ) - ( تاريخ تأليف « جامع التواريخ » را و . و . بارتولد در تقريظى كه به كتاب بلوشه «Introduction a I ' histoire des Mongols»
در مجلهء « عالم اسلام » ، مجلدI، 1912 ، ص 107 - 56 نوشته مفصلتر شرح داده است . - هيئت تحريريه ) .
( 3 ) - در يكى از نسخ خطى كتابخانهء بودليان در آكسفورد ترجمهء عربى بخشى از « جامع التواريخ » مربوط به تاريخ چين ( .MS Arab . b . I) محفوظ است . دربارهء مستخرجات مهمتر از ترجمهء عربى « جامع التواريخ » رجوع شود به :
.II- . 8 ، 5 .PP، «A descriptive catalogue» ،Morley( 4 ) - رشيد الدين ، چاپ كاترمر ، ص
.CXXXIV - CXXXIX , CLXVII