اباقا خان ( 681 - 664 هجرى ) به خدمت دولت وارد شد و در سال 697 هجرى به وزارت رسيد . غازان خان مأمورش كرد تا تاريخ دولت مغول را به صورتى كه براى مردم قابل فهم باشد تدوين كند « 1 » . تاريخ رسمى مغولان در خزانهء ايلخان محفوظ بوده . به گفتهء رشيد الدين تاريخ مزبور به عبارت و خط مغولى نوشته شده و از قطعات بريدهبريده مركب بوده و هرگز كسى به ترتيب آن دست نزده بود . اين كتاب مقدس شمرده مىشده و كس بدان دسترسى نداشته و بدينسبب مورخان نمىتوانستند از آن استفاده كنند و اطلاعات خويش را از افواه عام نقل مىكردند « 2 » . محتملا مؤلف در شرح قوم تاى جيوت « 3 » . نيز همين تاريخ را در نظر داشته وى از « آلتان دپتر » « 4 » كه « در خزانهء خانان همواره به دست امراء بزرگ محفوظ بوده » سخن مىگويد . مؤلف مجهول « تاريخ انساب » مغولان كه در قرن پانزدهم نوشته شده ، دربارهء يكى از كارمندان ( بيتكچى ) اوكتاى قاآن چنين مىگويد : « او از قوم . . . بوده « 5 » ؛ ايشان كتاب طلائى ( آلتان دپتر ) [ تلفظ « دپتر » به « دفتر » خيلى نزديك است ] چنگيز خان را حفظ مىكردند .
هامش
( 1 ) - به گفتهء دوسون (Histoire des Mongols , t . I , P . XXXV) مؤلف در سال 702 هجرى مأمور اين كار شد ؛ در تأليف كاترمر اين تاريخ وجود ندارد .
( 2 ) - رشيد الدين ، چاپ كاترمر ، 75 - 74 .
( 3 ) - رشيد الدين ، چاپ برزين ، مقدمهء ترجمه ، بخشV، 183 ؛ متن ، بخشVII، 244 .
( 4 ) - در نسخ خطى « دورالتان دوبر » و ( دورالتان دوتر ) نوشته شده ؛ كاترمر ( رشيد الدين ، چاپ كاترمر ، ص 74 ) توصيه مىكند چنين خوانده شود : « التان دور دوتر » .
( 5 ) - اسم مجهول است .