يازدهم هجرى - هم فلسفه وهم كلام رواج بسيار داشت وسبب گسترش دامنهء اين دو علم در كنار ساير علوم - مانند فقه وأصول فقه وأدبيات عرب وعلوم رياضى ونجوم وپزشكى وفنون وهنرهاى گوناگون بويژه خط ومعماري وكاشيكارى و . . . - وضع اجتماعي ناشى از وضع سياسي كشور بود ؛ چه بحكم قوانين جوامع انساني وروانشناسى اجتماعي ، تمركز حكومت ووجود استقلال ، امنيت مىآورد وامنيت وآزادى ، سبب شكوفايى استعدادها وپيشرفت علوم وفنون وهنر مىشود . همچنين وجود مراكز عالي ( مانند دربارها ودستگاههاى فرهنگدوست كه مشوق دانشمندان ومحققان باشند ) نيز شتاب اين شكوفايى را بيشتر مىگرداند .
شيراز زمان ملا صدرا استان مستقلى بود كه برادر پادشاه وقت در آن اجازهء سلطنت داشت ، وپدر ملا صدرا - به نام خواجة إبراهيم قوامى - وزير آن سرزمين وشايد شخص دوم آنجا شمرده مىشد ومردى محترم ودانشدوست ومؤمن وپاك بود . تنها نعمتي كه خداوند به وى نداده بود فرزند بود كه سرانجام با دعا وتوسل به مقدسات مذهب توانست آن را به بهترين گونهاش بدست بياورد وخداوند پسرى به أو داد كه نام أو را محمد ولقب أو را صدر الدين گذاشتند تا شايد بتواند از بركات آن نام يكى از علماى بزرگ دين شود وبمناسبت نام صدر الدين أو را صدرا صدا مىكردند . « 1 »
همانگونه كه برخى جهانگردان اروپايى آن زمان نوشتهاند « 2 » ، اشراف إيران وخانوادههاى بزرگان ، فرزندان خود را بجاى آنكه به مدرسه بگذارند ، أستاذ يا استادانى را به خانه مىآوردند وصدرا - يا همان محمد صدر الدين شيرازي فرزند خواجة إبراهيم وزير - با كوشش اين اساتيد به تمام علوم آن زمان وحتى هنر خط وأدبيات وشعر
هامش
( 1 ) ملّا يا مولى عنوان مؤدبانه وبزرگى بوده است كه به دانشمندان يا عرفا مىدادهاند .
( 2 ) سفر نامهء تاورنيهء فرانسوى ( ص 592 و 593 فارسي ) .