عقيدهء بسيارى از علما در مشرق ومغرب بر آن بوده است كه أرسطو ، علم منطق را از روى آثار بازمانده از مشرق فرآهم آورد وتدوين كرد وحتى بعد از ظهور اسلام وپيروزى آن بر إيران ، هنوز كتابهايى در منطق يافت مىشدند كه به نام منطق مشرقى معروف شدهاند وبا منطق أرسطو فرقهايى داشته است وكتاب منطق المشرقيين ابن سينا ناظر به اين منطق بوده است .
امّا آثار پيشين أرسطو - كه چندان چيزى از آنها باقي نمانده يا نسبت آن به أرسطو قطعي ومسلم نيست - ممكن است كه بدست خود وى نابود شده باشد .
آثار بازماندهء أرسطو را مىتوان در پنج دسته گنجانيد :
1 . كتب منطقي أو شامل مقولات يا قاطيغورياس (
Catagoria
) - جدل يا طوبيقا (
Topica
) - قياس يا آنالوطيقاى اوّل (
Analytica
) - برهان يا آنالوطيقاى دوم - خطابه يا ريطوريقا (
Rhetorica
) ، كه بعدها شاگردانش آنها را در مجموعهاى به نام ارغنون ( يا ارگانون ) گردآورى كردند ونام آن را بايد منطقيات گذاشت .
هامش
فرمان زردشت وجاماسپ حكيم قبلا به خارج انتقال داده بودند از غارت يونانيان مصون ماند . . . » ( كنز الحكمة ، ج 1 ، ص 51 ؛ از مقالات دكتر محمد معين ، ج 1 ، ص 438 ) .
وابن حزم اندلسى ( الفصل ، ج 1 ، ص 135 ، ط : دار الكتب ) در اين باره چنين مىگويد : « كتاب مجوسيان وآيينشان در تمام طول مدت حكومتشان نزد موبدان نگهدارى مىشد وآن را ميان بيست وسه هيربد مىگذاشت : هريك ، يك بخش كه نزد ديگرى نبود ونبايد به ديگرى نشان مىداد . يكسوم آن كتاب از ميان رفته بود واين را گروهى از دانشمندان مجوس مىگفتند » . ودر جاى ديگرى ( همان ، ص 137 ) مىگويد : « مجوسيان مىگويند واقرار دارند كه كتاب ديني آنها پس از كشته شدن دارا به وسيلهء إسكندر سوزانده شد وبيشتر از دو سوم آن از ميان رفت وجز كمتر از يكسوم باقي نماند وآيين زردشتى در ميان آن سوختهها بود » . « در كتابي كه نامش خداىنامه است وسخت بزرگش مىدارند آمده كه انوشيروان شاه نمىگذاشت كه آموزش دين جز در شهر اردشيرخرّه وفشا داده شود . . . وكتابي كه از آنان باقىمانده پس از آنكه إسكندر بيشتر آن را سوزانيد ، بيست وسه كتاب است كه هريك بخش آن را به يك هيربد سپرده بودند كه به ديگرى نمىداد ومؤبد موبدان به همهء آن كتابها اشراف داشت » .