دوّمين منبع :
منبع دوّمين و مدوّن شناخت اسلام ( پس از قرآن كريم ) در احاديث « 1 » و اقوال رسول اكرم ( ص ) ( و بهطور كلّى سنّت رسول الله ، قول و فعل و تقرير آن حضرت - م - ) انحصار مىيابد كه متأسفانه از نظر سند و صحت تاريخى در طراز منبع نخست ( قرآن كريم ) قرار ندارد ، چون احاديث همانند قرآن كريم با آن عنايت و دقّت ، منظّم و سيستماتيك در حافظهء ياران رسول ( ص ) و مسلمانان صدر اوّل قرار نگرفت . « 2 » و نبى اكرم ( ص ) در دوران حيات پربارش با صراحت و شدّت صحابهء خويش را از نوشتن سخنان خويش منع مىفرمود « 3 » . تا كوچكترين غلط و اشتباهى ميان گفتار وى و آيات
هامش
( 1 ) . در « مقياس الهدايه » سنّت را اين چنين به تعريف كشيده است : « الحديث هو كلام يحكى قول المعصوم او فعله او تقريره » يعنى حديث عبارت است از كلامى كه حاكى از قول ، فعل و يا تقرير معصوم باشد . . . / مترجم /
( 2 ) . از برخى روايات نبوى اينطور مستفاد مىگردد كه حضرت محمّد ( ص ) براى حفظ و صيانت احاديث و آثار نبوّت مردم را بيش از كتابت و نوشتن حديث ، به حفظ و از بركردن دعوت و تشويق مىفرمود ( رجوع شود به كافى / ج 1 / صفحهء 301 - وسائل الشيعه / ج 18 / صفحات 63 ، 67 و 70 )
و برخى از دانشمندان « علم حديث » واژهء « حفظ » را در احاديث نبوى فوق اعم از بركردن و كتابت هر دو مىدانند و در حقيقت كتابت حديث هم نوعى حفظ آنست . . . / مترجم /
( 3 ) . بر خلاف آنچه كه مؤلّف آورده است ، مداركى در دست داريم كه در زمان حضرت محمّد ( ص ) احاديث نوشته مىشده و آن حضرت هم به نوشتن آن تشويق مىكرده است . . . ( رجوع شود به وسائل الشيعه / ج 18 / صفحهء 68 - اصول كافى / ج 2 / صفحهء 667 - سفينهء البحار / ج 1 / صفحهء 229 ) البتّه در عصر نبوى كتابت و نوشتن حديث مانند دورههاى بعدى تاريخ اسلام آنقدرها مرسوم و متعارف نبود و لذا آوردهاند :
ان مدار السلف كان على النقش فى الخواطر لا على الرسم فى الدفاتر ( اربعين شيخ بهائى / صفحهء 5 )
و نيز از روايات متعددى استفاده مىشود كه كتاب يا كتابهاى بسيار بززگى به املاء رسول خدا ( ص ) و خطّ على ( ع ) كه شامل تمام احكام شرعى و قوانين اسلامى بوده از على ( ع ) براى امامان بعدى به يادگار مانده است و امامان : به آن مراجعه و گاهگاه نيز به آن استناد مىجستهاند . . . ( رجوع شود به جامعهء احاديث الشيعه / ج 1 / صفحهء 24 - تأسيس الشيعه لعلوم الاسلام / صفحهء 279 ) و باز به استناد روايت ديگرى ، حضرت على ( ع ) كتابهاى متعددى در عصر رسول اكرم ( ص ) و يا در دو سه ماه بعد از رحلت آن حضرت به خطّ خود نوشته است كه نزد امامان معصوم دست بدست مىگشته ، مانند كتابهاى « جفر » ، « جامعه » و « مصحف فاطمه » .
( رجوع شود به جامعهء احاديث الشيعه / ج 1 / صفحات 18 و 19 و 20 )
البتّه صرفنظر از صحت و سقم روايتى را كه مرحوم مؤلّف به رسول اكرم ( ص ) نسبت داده است با يك بررسى كوتاه و فشرده در دوران 23 سالهء رسالت پيامبر خدا ( ص ) احاديث نبوى جز به وسيلهء على ( ع ) نوشته و تدوين نشده و احاديثى كه توسّط ديگران تدوين و جمع آورى شده بسيار اندك بوده است و همچنين نوشتههاى مدوّن آن حضرت نيز در اختيار همگان قرار نگرفته و به امامان بعدى به ارث رسيده و گويا از مختصات منابع علم آن بزرگواران بوده است . . . ( رجوع شود به مقالهء محقّقانهء « سيرى اجمالى درتاريخ تدوين حديث » آقاى رضا استادى / مجلهء نور علم / شمارهء 5 / مورّخ شهريور ماه 1363 ) / مترجم / .