امّا علىرغم ( چنين بيم و واهمه ، شك و ترديدى كه در ابتداى كار همهء وجود رئيس كميته را فراگرفته بود ) اين امر مهم و اساسى با مجاهدتها و كوششها و همكارىهاى صميمانه و آگاهانهء اعضاء كميتهء مزبور بپايان رسيد ، شيوهاى كه اين گروه برگزيده بودند ساده و در عين حال بسيار دقيق بود ، چون تمامى اعضاى كميته قرآن كريم را به همان ترتيبى كه در مصاحبت خود با رسول اكرم ( ص ) تعليم گرفته بودند ، از حفظ داشتند و هنگام بروز اختلاف نيز به قطعاتى كه آيات قرآنى به هنگام نزول روى آنها ضبط شده بود ، مراجعه مىكردند تا اينكه به كلّى ترديد از موضوع مورد اختلاف برداشته شود ، باز هم به اين همه احتياطات ملحوظ بسنده ننموده و « زيد » و « عمر » ( دو نفر از اعضاى كميتهء تحقيق ) به در مسجد مدينه مىرفتند و روايت توثيق شده توسّط كميتهء تحقيق را به ساير اصحاب پيامبر ( ص ) ارائه مىنمودند تا ايشان نيز بر وثاقت روايت گواهى دهند . . .
با همهء اين كوششها و مجاهدتهاى گسترده « نصقرآنى » با پارهاى از اختلافات لهجههاى شايع در ميان عرب جاهليّت ، ضبط گرديد ، تا اينكه دوران خلافت « عثمان » فرا رسيد ، وى فرمان داد تا همهء اين تفاوتها برداشته شود ، و قرآن كريم تنها با يك روايت و فقط با يك لغت ( لغت قريش ) نوشته شود .
براى همين منظور كميتهء ديگرى كه رياست آن را باز هم « زيدبن ثابت » عهدهدار بود به دستور خليفهء سوّم تشكيل گرديد ، اين كميته اجراى امر مهم جديدى را نسبت به قرآن مجيد به عهده گرفت ، كار مهمّ جديد اين بود كه اين بار « نص قرآنى » بهطور نهائى مورد بررسى قرار گرفته و متن آن تنها با يك لغت نوشته و ضبط گردد ، تا اينكه تنوع در لهجهها موجب شقاق و پراكندگى و اختلاف در ميان اجتماع اسلامى نگردد . . .
كميتهء دوّم توانست كار خود را در سال 25 هجرى با موفّقيت چشمگيرى بپايان رساند و از آن عصر قرآن كريم در شكل واحد شناخته شدهاى « 1 » ، از حدود « مراكش » و مرزهاى « منچورى » از نسلى به نسل ديگر منتقل گشت . . . بنابراين ، قرآن
هامش
( 1 ) . دربارهء صحت « جمع عثمانى » و مصونيت قرآن كريم از دستبرد « تحريف » و جانبدارى صريح و قاطع صحابهء رسول خدا ( ص ) ، بويژه اميرالمؤمنين حضرت على ( ع ) ، از جمع مزبور كافى است به روايت زير كه جلال الدّين سيوطى در كتاب « الاتقان فى علوم القرآن » / نوع 18 / ج 1 / ص 61 ، آورده است ، توجّه كنيم : دربارهء عثمان « در رابطه با جمع قرآن ) تنها خير بيانديشيد ، به خدا سوگند كه وى كارى را كه انجام داد با آگاهى و حضور ما ( صحابه ) بود . . . / مترجم /