. . . جامعهء اسلامى گسترش مىيافت و نيازها نيز روز به روز رو به فزونى مىنهاد و به تناسب اين گسترش و نياز رو به تزايد ، تشريع و حقوق اسلامى رشد و نمو و تعالى و وسعت يافت و فقهاى اسلامى مصمم گشتند - در حدّ وُسع و امكانات خويش - احاديث را به عنوان عنصرى جوهرى و اصيل در « فقه تشريعى » ثبت و ضبط نمايند « 1 » . . .
در عين حال مسافت و فاصلهء زمانى ميان رحلت رسول اكرم ( ص ) و « عصر تدوين حديث » پر اهميّت ، حسّاس و قابل بررسى و دقّت فراوان است ، زيرا در خلال اين مدّت خلطها و اشتباهات فراوان و مشكوك و ترديدهاى فراوانترى ميان احاديث صحيح و غير صحيح ، پديدار گشت .
و از همان دوران شيوهاى كه بيشتر جنبهء انتقادى داشت جهت تميز ميان احاديث صحيح و غير صحيح ، وضع گرديد .
اين « شيوهء جديد » كه مىتوان آن را نوعى « نقد تاريخى » نام نهاد ، تحقيق پيرامون اتّصال سلسله سند روايت و نقد و بررسى مستدام و ارزش تقوايى و اخلاقى « رجال دين » را كه از طريق آنها حديث به حديث نگاران و ناقلان اخبار مىرسيد ، به عهده گرفت و محدّثان با پيروى از چنين شيوهاى بود كه امكان يافتند بر حسب درجهء ثبوت و اطمينان تاريخى ، حديث را به سه مجموعهء بنيادين تقسيم نمايند : صحيح - ضعيف - مكذوب « 2 » .
بنابراين هم اكنون و در عصر كنونى مصادر و منابع تدوين شدهء اسلام عبارتند از « آيات مباركات قرآنى » كه چونان يك وثيقهء تاريخى صد در صد يقينى و يك منبع مطلقهء الصحهء گرانقدر و صددرصد مورد اعتماد جهت شناخت راستين اسلام بايستگى بهرهورى دارد . و در درجهء دوّم « حديث » كه درجهء صحت آن متفاوت است و نمىتوان در هر حال و در هر نقد پژوهشى آن را مورد استخدام و استفاده قرار داد ، مگر همراه با احتياطات فراوان كه نتيجه متعابت از راهها و روشهايى است كه
هامش
( 1 ) . مطابق تحقيق برخى از محقّقان از زمان على ( ع ) تا عصر امام چهارم 7 كه تقريباً پايان سدهء اوّل هجرى است كتابت حديث و تدوين آن كم و بيش معمول گرديد . . . تا اينكه در سدهء دوّم و سوّم و از آغاز خلافت عمربن عبدالعزيز پنجمين خليقهء مروانى و رفع ممنوعيّت كتابت حديث از سوى وى ، نوشتن و تدوين حديث ميان اهل سنّت نيز موسوم شد . . . / مترجم /
( 2 ) . تقسيم فنّى و صحيح احاديث به مجموعههاى صحيح و حسن و ضعيف ، مصطلح مىباشد كه هر كدام از دو مجموعهء صحيح و حسن به سيزده قسم تقسيم مىگردند : مسند - متًصل - مرفوع - معنعن - مغلّق - فرد - مدرّج - مشهور - عزيز - غريب - مصحف - مسلسل و زائد الثقه . و حديث ضعيف نيز به دوازده صنف تقسيم مىگردد : موقوف - مطبوع - مرسل - منقطع - شاذ - منكر - معلّل - مدلّس - مضطرب - مكتوب - و موضوع كه در هيچ يك از اقسام سهگانه و اصناف سيزده و دوازده گانهء آنها اصطلاح « مكذوب » ديده نمىشود . . . / مترجم /