نازل شده ، ميان « قرآن و سنّت » رخ ننمايد « 1 » .
پس از رحلت رسول خدا ( ص ) بود كه اهميّت « حديث / سنّت » به ويژه در بُعد فقهى و تشريعى به عنوان منبع دوّم جهت شناخت قوانين اسلامى ، به مرحلهء بروز رسيد . . .
انديشهء تمسّك به سنّت رسول خدا ( ص ) در تاريخ تشريع و قانون گذارى اسلامى براى نخستين بار در عصر خود نبىّ اكرم ( ص ) به وقوع پيوست .
پس از غزوهء حنين ، صحابى معروف « معاذبن جبل « 2 » » براى منصب « قضاوت » در ميان مردم يمن از جانب شخص رسول الله ( ص ) انتخاب گرديد و به هنگام عزيمت بسوى حوزهء مأموريت خويش ، رسول اكرم ( ص ) او را مورد خطاب قرار داده ، وصايا و نصايحى چند به دو فرمود ، از جمله از وى پرسش فرمود : در قضايا و دعاوى و منازعاتى كه بر تو عرضه خواهد گشت ، چگونه و بر پايهء چه معيارى داورى خواهى نمود ؟ معاذ پاسخ داد : براساس ضوابط و معيارهاى كتاب خدا و اگر در آن ، ضابطه و تصريحى نيافتم به سنّت رسول خدا ( ص ) رجوع مىكنم و اگر در سنّت هم اصل و معيارى نديدم با رأى و استنباط خودم ، اجتهاد خواهم نمود « 3 » . . .
در اينجا رسول اكرم ( ص ) شيوهء معاذ را در قضاوت كه « سنّت » را منبع دوّم قوانين و حقوق اسلامى و « قياس » را منبع سوّم شناخته بود ، مورد تأييد « 4 » قرار داد .
هامش
( 1 ) . بر طبق اسناد و روايات فراوانى اين توجيه را برخى از صحابهء رسول اكرم ( ص ) براى منع ازكتابت حديث مىكردند ، از جمله عمربن خطّاب كه مىگفت : والله ما التبس كتاب الله بشيىء . . . ولا كتاب مع كتاب الله . . . ( رجوع شود به شرح موطاء مالك / سيوطى / صفحهء 4 - السنهء قبل التدوين / صفحهء 311 / - جامع بيان العلم و فضله / ابن عبدالبرج / ج 1 / صفحهء 64 ) .
( 2 ) . وى از صحابهء نامى رسول خدا ( ص ) است كه براى نخستين بار از سوى آن حضرت جهت قضاوت به يمن اعزام گرديد .
معاذ در سال 20 ه ق در محلى به نام « عمواس » به بيمارى طاعون درگذشت . / مترجم /
( 3 ) . اين روايت را ابوداود در سنن خود ، كتاب الاقضيه / باب 11 / حديث شمارهء 3592 ، آورده است . [ مؤلف ] .
( 4 ) . از پاسخ معاذ به رسول خدا ( ص ) جز نوعى اجتهاد و استنباط حكم از مآخذ كتاب و سنّت و احياناً عقل ، چيز ديگرى مستفاد نمىگردد ، و ما نمىدانيم از كجاى كلام معاذبن جبل « قياس » استفاده مىشود ؟ بهرحال به عقيدهء ما « قياس » را به عنوان منبعى استنباط احكام الهى قرار دادن ، شيوهء صحيح و مشروعى نيست و از ديدگاه فقهاى بزرگوار اماميّه « قياس » هيچگونه حجيّت و اعتبارى در استنباط احكام ندارد . / مترجم /