روى آنها بود ، مانند استخوانهاى كتف گوسفند و قطعاتى از پوست و غيره ، مكتوب مىشد ، بهطورى كه زمان رحلت پيامبر اكرم ( ص ) تمامى قرآن مجيد در سينههاى حافظان قرآن و در مصاحف و كتب كاتبان وحى ، محفوظ و مدوّن بود ، بدان نحو كه در صورت نياز و بروز اختلاف در مورد برخى آيات كه از نظر زمان نزول و يا طرز تلفّظ و لهجه به دو نحو روايت شده بود ، هماره امكان مقابله و مقارنه ميان آيات ، امكان پذير بود « 1 » .
جالب توجّه اين است كه مقابلهء آيات قرآنى در دو نوبت انجام پذيرفت ، آنهم با متد و شيوهاى كه در تاريخ متدلوژى و صناعت عقلى بشرى ممتاز مىباشد . . .
در مرتبهء نخست ويژگىهاى روش سبكشناسى و طريقهء متدلوژى در يك كار عقلى متجلّى گشت كه در عين حال با شيوهء تفكّر علمى امروز دقيقاً قابل تطبيق است . . .
( نوبت نخست شيوهء تحقيق بدين ترتيب تحقّق يافت ) :
خليفهء اوّل « ابوبكر » كميتهاى را به رياست « زيد بن ثابت « 2 » » ( كه در عهد پيامبر ، امين و كاتب وحى بود ) تشكيل داد ، اين كميته موفّق گرديد براى اوّليّن بار قرآن كريم را در شكل مكتوب نظام يافتهاى ارائه « 3 » دهد . در ابتداى كار اقدام به چنين امر مهمّى براى « زيد بن ثابت » فوق العاده دشوار آمد و نظر به دو امر ذيل مىخواست از كتابت منظّم قرآن سرباز زند .
1 - او مايل نبود در مقام يك « صحابى » به امرى مبادرت ورزد و كارى را ابداع نمايد كه پيشوا و مقتداى او ( ص ) ، خود اين كار را انجام نداده و بدان نيز فرمان نداده است .
2 - وى در موقعيّت يك « مؤمنِ » به رسالت اسلامى از اين كار مهم به شدّت هراس داشت ، زيرا مىترسيد نكند حتّى سادهترين انحراف و خطا را در اجراى مأموريت حسّاس و خطيرى كه به او محوّل گرديده است ، مرتكب گردد .
هامش
( 1 ) . در صحيح بخارى از « زيد بن ثابت » نقل شده است : كُنّا عِنْدَ رَسُولُ الله ( ص ) نُوِلّفُ الْقُرآنَ مِنَ الرُّقاعِ . . . در اين باره خوانندگان گرامى را به كتابهاى « الاتقان فى علوم القرآن » / جلال الديّن سيوطى - « تاريخ قرآن » / مرحوم دكتر راميار - و « تاريخ و علوم قرآن » / تأليف مترجم اين كتاب ، ارجاع مىدهيم / مترجم /
( 2 ) . زيد بن ثابت بن ضحّاك انصارى ، از انصار رسول خدا ( ص ) ( م 45 ه ق ) ، وى در سن 11 سالگى به حضور پيامبر اكرم ( ص ) شرفياب شد و دبير و نويسندهء آن حضرت بود . . . زيدبن ثابت يكى از سه نفر ى است كه به دستور ابوبكر قرآن كريم را جمع كردند ( رجوع شود به « تاريخ و علوم قرآن » / تأليف همين مترجم ) / مترجم / .
( 3 ) . در اينجا مقصود اينست كه كتابت منظّم قرآن مجيد براى نخستين بار در زمان خلافت ابوبكر پديدار گشت و الا ترتيب آيات و سورههاى قرآن « توقيفى » است از سوى جبرئيل امين ، آنگاه كه با قرآن كريم با رسول خدا ( ص ) روبرو مىگشت ، بويژه پس از « حَجهء الوداع » . . . « ع . ش »