باب نهم در آفات فتوّت وقوادح مروّت
معظم آفات فتوّت دعويست ونظر بر فضيلت خويش جهت تبعيّت هوى درو . چه بناى طريقت ايشان بر تجرّد نفس از علايق وعدم التفات آن به عوايق است واين معنى مهيّا نشود جز به فناء أوصاف بشرى وزوال دواعي طبيعي وهر چه به مقتضاى هوى باشد چون محبّت جاه وكرامت وداعيهء غلبت وسلطنت وأمثال آن وما دام تا بقيّتى از هوى در نفس باقي بود وصفات أو بر جاى ، هر گاه كه دل به نور فطرت پى اكتساب فضيلت گيرد وسيرتى جميل وخصلتى شريف اختيار كند ، نفس ، بدان متأثّر گردد وبه رتبت آن فضيلت متحلّى نشود ونوريّت وصفاء آن بر خود بندد وبه دعوى وطغيان ظاهر گردد وبطر برو غلبه كند وبه وصفى لطيفتر وصافىتر از آنچه أو را به حسب ذات خود ثابت باشد ، بر دل استيلا يابد وهيئت استعلا گزيند وبه ملاحظهء رتبت وبهجت خويش محجوب گردد ، وبه عجب وكبر موصوف شود وفضيلت عين رذيلت گردد ، وفطرت را از بلوغ غايت وكمال منع كند وبه جمال وكمال خويش مغرور گردد وصاحب خود را به حسبان فضيلت بفريبد .
وفضيلت ملكهء مستقر بود در نفس جهت اشراق نور دل بر آن وجهي كه هيچ وقت از آن محجوب نشود وفعل جميل ازو در وقت خويش ومحل خويش طبعا بىرويّت وتفكّر وتطبّع وتكلّف ، صادر شود .
پس اتّصاف به صفت فضيلت در وقتي دون معتبر نباشد وصدور فعل جميل از صاحب آن به گهگاهى دليل كمال أو نبود وقاصد فضيلت وكاسب آن هر چند طريق فضيلت رود ، فاضل نباشد إلّا وقتي كه ملكهء أو شده باشد وملكهاى راسخ گشته ، پس مدّعى به توهّم فضيلت در حق خود معجب است وعجب از أعظم آفات . قال النّبيّ - : لو لم تذنبوا لخشيت عليكم ما هو أشدّ من الذّنب ، العجب ! العجب ! العجب « 1 » ! .
وبه ايهام فضيلت مر ديگران را متكبّر ، وتكبّر از أقبح خصال . قال النّبىّ - عليه
هامش
( 1 ) . بنگريد : ص 400 .