ملازمت جادهء وسطى مشكل . واحتياط در باب جود ، إمالت به طرف افراط باشد تا از رذيلت بخل وإمساك خلاص محقّق شود . چه خصلت بخل نزد هر كس مذموم است ومنافاة آن مر فتوّت را بضرورت معلوم . وبسيار افتد كه صاحب فتوّت أزين رذيلت بگريزد ودر هرب چنان مبالغت نمايد كه در طرف افراط افتد وكساني كه فضيلت نشناسند يا به رذيلت تبذير ازو منتفع باشند ، أو را بدان مدح وتعظيم كنند واثر آن در نفس أو ، راسخ گردد وآفت مدخل سازد وأو را بدان شعور نباشد وبه أرادت وتوهّم جوانمردى هر چه دارد ، تلف كند واز مقام فتوّت نيك دور افتد . قال اللّه - تعالى - :
إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ
« 1 » .
وهمچنين تهوّر ، آفتى عظيمست ووقوع در آن بعينه بدين طريق باشد كه گفته شد ، چه در منقصت ورذالت جبن هيچ كس شك نكند وطالب فتوت چون از آن حذر نمايد ، شايد بود كه توقّع حمد وثنا أو را بر آن دارد كه از جهالت مرتكب أخطار عظيم ومقتحم مهالك پر بيم گردد ، نه از سر يقين براي حمايت ملّت ودين يا حمايت ومحافظت أهل وعشيرت ودفع شرّ از قوم وقبيلت وخود را در تهلكه اندازد وآن را از باب شجاعت انگارد وبه حقيقت از مقام شجاعت معزول بود واز جناب آن مطرود .
واز آفات آن خمودست وضعف وانظلام باحتياط در باب عفّت وتواضع وعدالت امالت بجانب تفريطست ، وقبح ونقيصت شره وتكبّر وظلم بر هيچ كس پوشيده نماند ونفس هميشه بدين رذايل مايل باشد پس تواند بود كه كسر ومخالفت نفس وقمع وقهر آن واجتناب أزين جهات افراط وشدت احتياط در آن باب به عجز وخود وذلّت وضعف وتسخّر ظلمه ومهانت ادا كند تا از فضيلت دور شود ودر رذيلت مقابل آن افتد چنان كه گفتهاند :
وبعض الحلم عند الجهل للذلّة إذعان واز كلّيات آفات ، مفاخرت ومباهاتست وآن به دعوى نزديك باشد لكن كمتر وضعيفتر از آن بود ومنشأش ظهور نفس است به صفت جهل وإلّا يقين دانستى كه هر
هامش
( 1 ) . قسمتى است از كريمهء 27 الإسراء .