مقالت پنجم در بيان حسن و قبح و آنچه متعلق بدان است
و اين مقاله مشتمل سه فصل است
فصل أوّل در بيان حسن و قبح
بدان كه حسن بر سه معنى اطلاق كردهاند :
معنى أوّل : بودن چيزى ملائم طبع است ، چنان كه فرح و لذّت ، و معنى دوم : بودن چيزى صفت كمال است ، چنان كه علم ؛ و معنى سوم : بودن چيزى متعلق حمد عاجل و ثواب آجل است ، چنان كه صوم و صلاة .
و اطلاق قبح نيز بر سه معنى است :
أوّل : بودن چيزى منافر طبع است ، چنان كه غم و الم ؛ دوم : بودن چيزى صفت نقص است ، چنان كه جهل ؛ سوم : بودن چيزى متعلق ذمّ عاجل و عقاب آجل است ، چنان كه زنا و سرقت .
و به اتفاق علما حسن و قبح به معنى أوّل و دوم عقلى است ، شرعى نيست . امّا اين هر دو به معنى سوم نزديك اشاعره شرعى محضند . و نزديك معتزله و كراميّه و براهمه هم شرعىاند و هم عقلى . چه عقل جايى به ادراك حسن و قبح مستقل است ، چنان كه