كيفيات اگر راسخه است ، مسمّى به « انفعاليات » است ، چنان كه بياض عاج و حلاوت عسل ؛ و اگر راسخه نيست ، مسمّى به « انفعالات » است ، چنان كه حمرت خجل و صفرت وجل « 1 » .
و نوع دوم كيفيات مختصّهء به ذوات انفس است . و اين كيفيات اگر راسخه است ، مسمّى به « ملكه » است ، چنان كه ادراك ؛ و اگر راسخه نيست ، مسمّى به « حالت » است ، چنان كه غضب حليم .
و نوع سوم استعداد است . و اين استعداد يا نحو الانفعال « 2 » است ، و اين « لا قوّت طبيعيه » است ، چنان كه ممراضيّت و لين ؛ يا « نحو اللاانفعال » « 3 » است و آن « قوّت » است ، چنان كه مصحاحيّت و صلابت .
و نوع چهارم كيفيات مختصّهء به كميّات است . و اين كيفيت يا مختصّ به كمّيات متصله است ، چنان كه تثليث و استقامت ؛ يا مختصّ به كمّيات منفصله است ، چنان كه زوجيّت و فرديّت .
و وجه حصر كيف در چهار نوع آن است كه : كيفيت يا مختصّ به كمّيت است يا محسوس است به إحدى الحواسّ . أوّل ، نوع رابع است و ثانى ، نوع أوّل است . و اگر اين هر دو نيست ، اگر استعداد « نحو الكمال » است ، نوع ثالث است - و كمال پيش قوم عبارت است از هر صفتى كه آن وجوديّه بود - و اگر نفس كمال است ، نوع ثانى است . و فيه نظر لأنّ كونه كمالا لا يفيد كونه من القسم الثانى ، لأنّ القسم الثانى هو الكمال المختصّ بذوات الأنفس لا الكمال مطلقا ؛ و الله أعلم .
هامش
( 1 ) . ش : إنّما سمّيت انفعاليات و انفعالات لانفعال الحواسّ عنها لكن الراسخة سمّيت بالنسبة إلى الانفعال لرسوخها و الزائلة بنفس الانفعال لسرعة زوالها .
( 2 ) . اصل : لانفعال .
( 3 ) . اصل : اللاانفعال .