الجملة موجودة لا فى موضوع . و تلك الجملة جسم لأنها جوهر له طول و عرض و عمق .
( 110 ) و اگر جسم را به عنوان جوهرى داراى طول و عرض و عمق لحاظ كنيم به نحوى كه متعرّض چيز ديگرى نباشيم ، و جسميّت را در جوهرى كه فقط داراى اين ابعاد است منحصر نكنيم ، بلكه آن را جوهرى فرض كنيم كه حتى اگر با هزار معنى كه مقوّم خاصيت جوهرى آن باشند و با هر صورتى همراه باشد در عين حال داراى ابعاد فوق است . و لكن همه اين مجموعه بايد داراى ابعاد سهگانهاى كه جسم دارد دارا باشد و بطور كلى هر چيزى بر آن اضافه شود به هر حال خود مجموعه ، جوهرى داراى ابعاد سهگانه باشد ؛ و اين معانى مجتمع - اگر فى الواقع معانى مجتمعى وجود داشته باشد - در هويت اين جوهر داخل باشند نه اينكه اين جوهر ابتداء با ابعاد سهگانه ماهيت تامّى داشته باشد سپس اين معانى از خارج بر امرى كه ماهيت تام دارد اضافه گردند ؛ در اين صورت جسم كه به اين نحو لحاظ شود جنس خواهد بود . جسم به معنى اول - يعنى به اين معنى كه جزء جوهر مركب از جسم و صورت باشد ، صورتى كه بعد از جسميّت كه ماده است به آن الحاق مىشود - محمول نيست : زيرا اين مجموعهى مركب ، فقط جوهر داراى طول و عرض و عمق نيست . امّا جسم به معنى دوّم بر هر آنچه كه مركب از ماده و صورت است و در آن ابعاد ثلاثه است حمل مىشود ، اعم از آنكه آن مركب يكى يا هزار باشد ؛ به خاطر اينكه معنى دوّم بر مجموع جسميّت ، كه بسان ماده است ، و نفس حمل مىشود ، زيرا اين مجموع ، جوهر است ، حتى اگر از اجتماع معانى بسيار حاصل شود باز وجود مجموع آن در موضوع نيست و [ جوهر است ] و اين مجموع ، جسم است زير جوهرى است كه داراى طول و عرض و عمق مىباشد .
( 111 ) و كذلك فإن الحيوان إذا أخذ حيوانا به شرط ألا يكون فى حيوانيته إلا جسمية و اغتذاء و حس ، كان لا يبعد أن يكون مادة ، و أن يكون ما بعد ذلك خارجا عنه ؛ فر بما كان مادة للإنسان و موضوعا و صورته النفس الناطقة . و إن أخذ به شرط أن يكون جسما بالمعنى الذى به يكون الجسم جنسا و فى معانى ذلك الجسم على سبيل التجويز الحسّ و غير ذلك من الصور . و لو كان النطق ، أو فصلا يقابل النطق - غير متعرض لرفع شىء منها أو وضعه بل مجوزا له وجود أى ذلك كان فى هويته ، و لكن هناك معها بالضرورة قوة تغذية و حس و حركة ضرورة ، و لا ضرورة فى ألا يكون غيرها أو يكون ، كان حيوانا بمعنى الجنس .
برهان شفا ( فارسى ) — صفحة 97
مساهمون: أبو علي سينا
ص٩٧