ج ا و كان باطلا - و كان كليا فى بطلانه - كان أنتج باطلا من مناسب . و أما إن كان جزئيا فى كذبه ، فإنه يمكن أن ينتج من أوسط غير مناسب . و أما إن لم يكن شىء من ب ج فنقلت المقدمتان إلى الإيجاب الكلى ، أنتج كذبا لا عن مناسب : فإنه حيث تكون الصغرى سالبة لا يكون الأوسط مناسبا مع ذلك . مثال الأول الحيوان بدل ب و العلم بدل ج و الموسيقى بدل ا .
و المثال الثانى الموسيقى بدل ب و العلم بدل ج و المناظر بدل ا . و الثالث الموسيقى بدل ب و المناظر بدل ج و الحيوان بدل ا . ففى القسم الأول لا بد من أن تكون الصغرى كاذبة . و فى القسم الثانى الكبرى كاذبة فى الجزء ؛ و فى الثالث تكون المقدمتان جميعا كاذبتين حتى ينتج الكذب ، فيكون كل موسيقى فهو علم المناظر ، و كل علم المناظر فهو حيوان ، فكل موسيقى فهو حيوان .
( 464 ) اگر حد اوسط غير مناسب باشد ، به نحوى كه از نسبت دادن صادق آن به طرفين ، قياس حقّى تأليف نشود ، هم ممكن است هر دو مقدمه در قياس غلط باهم كاذب باشند ، و هم ممكن است فقط صغرى كاذب باشد ، ولى امكان ندارد فقط كبرى كاذب باشد . فرض كنيم هر « ج » « الف » است ، و هيچ « ب » « ج » نيست و هيچ « ب » « الف » نيست . اگر گفته شود هر « ب » « ج » است ، كه كاذب است ؛ و هر « ج » « الف » است ، كه صادق است ؛ نتيجهى كاذب مىدهد كه هر « ب » « ج » است . 389 و اگر قضيهى « هيچ « ج » « الف » نيست » صادق باشد و هيچ « ب » و هيچ « ج » ، « الف » نباشد ؛ در اين صورت ممكن است « هر ب ج است » صادق باشد ، يا ممكن است « هيچ ب ج نيست » صادق باشد . اگر هر « ب » « ج » است حق باشد و گفته شود كه هر « ج » « الف » است و اين باطل باشد - و در بطلان خود كلى باشد - در اين صورت از طريق حد وسط مناسب نتيجهى باطل مىدهد . 390 امّا اگر كذب آن جزيى باشد ، ممكن است كه از طريق حد اوسط نامناسب نتيجه دهد . 391 و امّا اگر هيچ « ب » « ج » نباشد ، و هر دو مقدمه به ايجاب كلى برگردانده شوند ، در اين صورت قياس ، از طريق حدّ اوسط نامناسب نتيجهى كاذب مىدهد : زيرا از آنجا كه صغرى سالبه است ، حد اوسط با آن مناسب نيست . 392 براى مثال مورد اوّل ، حيوان را به جاى « ب » و علم را به جاى « ج » و موسيقى را به جاى « الف » مىگذاريم . 393 براى مثال مورد دوّم ، موسيقى را به جاى « ب » و علم را به جاى « ج » و مناظر را به جاى « الف » مىگذاريم . 394 و براى مثال مورد سوّم ، موسيقى را به جاى « ب » و مناظر را به جاى « ج » و حيوان را به جاى « الف » مىگذاريم . 395 در قسم اوّل ناچار بايد صغرى كاذبه باشد . و در قسم دوم كبرى بهطور جزئيهى كاذب است ؛ و در قسم سوّم هر دو مقدمه كاذبند و نتيجه نيز كاذب است ، و استدلال به اين صورت است كه : هر موسيقى علم مناظر است ، و هر علم
برهان شفا ( فارسى ) — صفحة 310
مساهمون: أبو علي سينا
ص٣١٠