سوم : به جهت اختلاف در دو جهت فعل ، مانند فرمودهء خداوند :
( فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ
- شما ( اى مؤمنان ، كافران را ) نكشتيد بلكه خداوند آنها را كشت و تو ( اى پيامبر ) پرتاب نكردى آنگاه كه پرتاب كردى . . . « 1 » كه كشتن به مؤمنان و پرتاب كردن به پيامبر صلّى اللّه عليه ( و آله ) و سلّم اضافه شده از جهت مباشرت و به طور مستقيم انجام دادن فعل ، و به اعتبار تأثير - كه خداوند در آنها تأثير گذارد - آن أفعال از آنان نفى گرديده است .
چهارم : به خاطر اختلاف در حقيقت و مجاز ، مانند فرمودهء خداوند :
( وَ تَرَى - النَّاسَ سُكارى وَ ما هُمْ بِسُكارى
- و مردم را مست خواهى ديد و حال آنكه مست نيستند « 2 » يعنى : به خاطر صحنههاى هولانگيز قيامت مستند - به طور مجاز - نه در حقيقت از جهت شراب خوردن مست باشند .
پنجم : به جهت دو وجه و دو اعتبار داشتن ، مانند فرمودهء خداوند :
( فَبَصَرُكَ - الْيَوْمَ حَدِيدٌ
- پس در اين روز چشم تو بينا و تيز است « 3 » با اينكه در جاى ديگر فرموده :
( خاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ
- با ترس و ذلّت از گوشهء چشم [ به آتش ] نگاه مىكنند « 4 » ، قطرب گويد : « فبصرك » يعنى : علم و معرفت تو به آن امروز قوى است ، از باب اينكه گويند : « بصر بكذا » يعنى : به فلان مطلب آگاهى يافت ، و منظور ديدن چشم نيست . فارسى گفته : و بر اين دلالت مىكند فرمودهء خداوند :
( فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ
- پردهات را از رويت برگرفتيم « 3 » .
و مانند فرمودهء خداوند :
( الَّذِينَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ
- آنان كه ايمان آوردهاند و دلهايشان به ياد خداوند اطمينان و آرامش مىيابد « 6 » با اينكه در جاى ديگر فرموده :
( إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ
- مؤمنان آنهايند كه چون از خدا ياد شود دلهايشان همىلرزد « 7 » ، كه ممكن است گمان شود ترس بر خلاف آرامش است . و جوابش چنين است كه آرامش با فراخى سينه به جهت شناخت توحيد مىباشد ، و ترسان بودن هنگام بيم از كژى و انحراف از مسير هدايت پيش مىآيد ، پس دلها به سوى آن متوجه مىگردند ، كه در اين آيه بين آنها جمع كرده است :
( تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ إِلى
هامش
( 1 ) . انفال ، 17 .
( 2 ) . حج ، 2 .
( 3 ) . ق ، 22 .
( 4 ) . شورى ، 45 .
( 6 ) . رعد ، 28 .
( 7 ) . انفال ، 2 .