يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ
- و براستى كه روزى نزد پروردگارت همچون هزار سال است « 1 » ابن عباس گفت : روز قيامت حساب پنجاه هزار سال است ، و آسمانها در شش روز كه هر روز آن هزار سال بوده آفريده شدهاند ، و
( يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ )
همان مقدار مسافت است .
و برخى بر آن شدهاند كه منظور از آنها روز قيامت است كه به اعتبار حال مؤمن و كافر تفاوت دارد ، به دليل فرمودهء خداوند :
( يَوْمٌ عَسِيرٌ * عَلَى الْكافِرِينَ غَيْرُ يَسِيرٍ
- روزى است دشوار كه بر كافران آسان نيست « 2 » .
فصلى [ در أسباب اختلاف ] :
زركشى در البرهان گويد : اختلاف سببهايى دارد :
يكى : واقع شدن شىء بر أنواع مختلف و شكلهاى گوناگون ، مانند فرمودهء خداوند دربارهء آفرينش آدم :
( مِنْ تُرابٍ
- از خاك « 3 » ، و يكبار فرموده :
( مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ
- از گل سياه « 4 » ، و يكجا فرموده :
( مِنْ طِينٍ لازِبٍ
- از گل چسبنده « 5 » ، و جاى ديگر آمده :
( مِنْ صَلْصالٍ كَالْفَخَّارِ
- از گل خشك همچون گل كوزهگران « 6 » كه ألفاظ مختلف و معانى آنها در أحوال گوناگون است ؛ زيرا كه گل خشك غير از گل تر است ، و گل تر غير از خاك مىباشد ، ولى بازگشت همهء آنها به يك حقيقت است يعنى : خاك ، و اين أحوال از خاك حاصل گرديدهاند .
و مانند فرمودهء خداوند :
( فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ
- پس ناگهان اژدها شد « 7 » ، و در جاى ديگر آمده :
( تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ
- همچون مار كوچك به جست و خيز آمد « 8 » كه « جانّ » مار كوچك است ، و « ثعبان » مار بزرگ مىباشد ، كه چون در شكل اژدها بود ، و حركت و جست و خيزش همچون چالاكى و جست و خيز مارهاى كوچك .
دوّم : اختلاف موضوع ، مانند فرمودهء خداوند :
( وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ
- آنها را نگاه داريد كه مسئولند « 9 » ، و فرمودهء او :
( فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَ لَنَسْئَلَنَّ
هامش
( 1 ) . حج ، 47
( 2 ) . مدثر ، 9 و 10
( 3 ) . آل عمران ، 59
( 4 ) . حجر ، 26 و 28 و 33
( 5 ) . صافات ، 11
( 6 ) . رحمن ، 14
( 7 ) . شعراء ، 32
( 8 ) . قصص ، 31
( 9 ) . صافات ، 24