بيست و دوم : مستغنى شدن از مفرد با آوردن تثنيه ، مانند :
وَ لِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ )
« 1 » ، فرّاء گفته : منظور « جنة » است ، مانند فرمودهء خداوند :
( فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى )
« 2 » ، پس به جهت تناسب فاصله تثنيه شده است . گفته : قافيه زيادى و كمى آنقدر مىپذيرند كه ساير كلام نمىپذيرد ، و نظير اين است نيز گفتهء فرّاء دربارهء فرمودهء خداى تعالى :
( إِذِ انْبَعَثَ أَشْقاها )
« 3 » كه دو نفر بودهاند : قدار و يك نفر با او ، و نفرمود : « اشقياها » به جهت رعايت فاصله ، ولى ابن قتيبه اين را إنكار و به شدت رد كرده و گفته است : فقط جايز است در سر آيهها ، هاء سكت يا ألف افزوده شود ، يا همزه و يا حرفى حذف گردد ، ولى اينكه خداوند به دو بهشت وعده داده ؛ به منظور رعايت فاصله يك بهشت بدانيم ، پناه بر خدا ! و چگونه مىتوان اين حرف را زد و حال آنكه خداوند صفات تثنيه را براى دو بهشت نام برده آورده است : فرموده
( ذَواتا أَفْنانٍ )
« 4 » ، سپس فرموده :
( فِيهِما )
« 4 » ، و امّا ابن الصّائغ از فرّاء نقل كرده كه منظور : « جنّات » است ، و به جهت فاصله بر جمع تثنيه إطلاق كرده است . سپس گفته : و اين بعيد نيست . وى گفته : و بدين جهت پس از آن ضمير را به طور تثنيه بر آن بازگردانده كه فاصله رعايت شود .
بيست و چهارم : استغناء به جمع از مفرد ، مانند :
( لا بَيْعٌ فِيهِ وَ لا خِلالٌ )
« 6 » ، يعنى :
و لا خلّة كه به منظور رعايت فاصله چنين آمده ، ولى در آيهء ديگرى مفرد به كار رفته است .
بيست و پنجم : غير عاقل را بمانند عاقل به كار بردن ، مانند :
( رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ )
« 7 » ،
( وَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ )
« 8 » .
بيست و ششم : امالهء آنچه اماله نشود ، مانند : آيههاى سورهء طه ، و سورة النجم .
بيست و هفتم : آوردن صيغهء مبالغه ، مانند : قدير و عليم ، و ترك آن در موارد ديگر از قبيل : هو القادر ، عالم الغيب ، و از اين گونه است :
( وَ ما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا )
« 9 » .
بيست و هشتم : ترجيح دادن برخى از اوصاف مبالغه را بر بعضى ديگر ، مانند :
( إِنَّ هذا لَشَيْءٌ عُجابٌ )
« 10 » كه به منظور رعايت فاصله به جاى « عجيب » به كار رفته است .
بيست و نهم : فاصله انداختن بين معطوف و معطوف عليه ، مانند :
هامش
( 1 ) رحمن ، 46
( 2 ) نازعات ، 41
( 3 ) شمس ، 12
( 4 ) رحمن ، 48 و 50
( 6 ) ابراهيم ، 31
( 7 ) يوسف ، 4
( 8 ) أنبياء ، 33
( 9 ) مريم ، 64
( 10 ) ص ، 5