رساتر باشد در معنايى كه قصد كرده . و آن بر دو گونه است : مبالغه در توصيف تا اينكه به حدّ محال بودن برسد ، و از اين گونه است :
( يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ
- بىآنكه آتشى زيت آن را بر افروزد خودبخود جهانى را روشن نمايد « 1 » ،
( وَ لا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ
- و ( آن كافران ) داخل بهشت نشوند تا اينكه شتر از سوراخ سوزن بگذرد « 2 » ، و گونهء دوم : مبالغه به صيغه است ، و صيغههاى مبالغه عبارت است از : « فعلان » مانند : الرّحمن ، و « فعيل » مانند : الرّحيم ، و « فعّال » مانند : التّواب و الغفّار و القهّار ، و « فعول » مانند : غفور و شكور و ودود ، و « فعل » مانند : حذر و أشر و فرح ، و « فعال » به تخفيف مانند : العجاب ، و به تشديد مانند :
كبّار ، و « فعل » مانند : لبدو كبر ، و « فعلى » مانند : العليا و الحسنى و شورى و السواى .
فايده :
بيشتر صاحبنظران بر آنند كه « فعلان » بليغتر از « فعيل » است ، از اين جهت است كه گويند : « الرّحمن » بليغتر از « الرّحيم » مىباشد ، و سهيلى در كمك اين رأى گفته كه : اين صيغه به تثنيه شباهت دارد ، و تثنيه مضاعف ( - دو برابر ) كردن است ، انگار كه در بناى آن صفت فزونى يافته است . و ابن الأنبارى بر اين شده كه « الرحيم » بليغتر از « الرّحمن » است ، و ابن عسكر اين قول را ترجيح داده به اين دليل كه « الرّحمن » جلوتر آورده شده ، و اينكه « الرّحيم » به صيغهء جمع آمده مانند عبيد كه بليغتر از صيغهء تثنيه است . و قطرب بر اين نظر بوده كه هر دو صيغه مساوى هستند .
فايدهء ديگر :
برهان الدين رشيدى يادآور شده كه صفات خداوندى كه بر صيغهء مبالغه آمدهاند همه مجاز مىباشند ، چون اين صيغهها براى مبالغهاند و حال آنكه در صفات خداوند مبالغه نيست ؛ چون مبالغه آن است كه براى چيزى بيش از آنچه برايش هست إثبات نمايى ، در صورتى كه صفات خداى تعالى در كمال نامتناهى است و در آنها
هامش
( 1 ) نور ، 35
( 2 ) أعراف ، 40