تعالى - در اين آيه با قسمى سوگند ياد كرده كه موجب افتخار است ، چون متضمن ستودن خويش به عظيمترين قدرت ، و بزرگترين عظمت مىباشد .
( لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ )
« 1 » ، خداى سبحان به زندگى و جان پيغمبرش صلّى اللّه عليه ( و آله ) و سلّم قسم خورده ، به جهت تعظيم شأن آن حضرت ، و تذكر قدر و منزلت آن جناب ، در نوع قسمها نيز مطالبى در اين زمينه خواهد آمد .
لفّ و نشر :
آن است كه دو يا چند شىء را ذكر كند ، يا به طور مفصل به اينكه يكيك آنها را تصريح نمايد ، و يا به طور إجمال كه لفظى بياورد مشتمل بر چند معنى ، سپس به تعداد آن چيزهايى را ذكر كند كه هر كدام به يكى از امور يادشده بازگردد ، و برگرداندن هر كدام را به آنچه شايستهء آن است ، به فكر شنونده واگذارد ، اجمالى مانند فرمودهء خداى تعالى :
( وَ قالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ - نَصارى )
« 2 » ، يعنى يهوديان گفتند : جز يهود كسى داخل بهشت نمىشود ، و نصارى گفتند : جز نصرانيها ( مسيحيها ) كسى داخل بهشت نشود ، بدين جهت إجمال در اين لفّ جايز شده كه دشمنى و عناد بين يهود و نصارى ثابت است ، پس كسى از اين دو أمت نمىتواند بگويد كه امت ديگر داخل بهشت خواهد شد ، با اطمينان به فكر در اينكه هر كدام از اين دو قول را به گويندهاش بازگرداند از اشتباه شدن مطلب در امان مىماند ، و گويندگان اين سخن يهوديان مدينه و مسيحيان نجران بودهاند .
مىگويم : و گاهى إجمال در نشر واقع مىشود نه در لفّ ، به اين نحو كه متعددى آورده شود ، سپس لفظى مشتمل بر متعدد كه براى هر دو صلاحيت داشته باشد ، مانند فرمودهء خداى تعالى :
( حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ - الْفَجْرِ )
« 3 » ، بنا بر قول أبو عبيده كه : منظور از خيط اسود - نخ سياه ، فجر كاذب است نه شب ، و در كتاب أسرار التّنزيل اين را بيان كردهام .
و تفصيلى بر دو گونه است :
گونهء نخست : اينكه به ترتيب لفّ بيايد ، مانند فرمودهء خداى تعالى :
هامش
( 1 ) حجر ، 72
( 2 ) بقرة ، 111
( 3 ) بقرة ، 187