اقتصاص :
اين قسم را ابن فارس ذكر كرده ، و اقتصاص آن است كه سخنى در سورهاى از سخن ديگرى در همان سوره يا سورهء ديگر بريده شده باشد ، مانند فرمودهء خداى تعالى :
( وَ آتَيْناهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيا وَ إِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ )
« 1 » ، در حالى كه آخرت خانهء ثواب است و عملى در آن نيست ، پس اين از آيهء ديگر حكايت شده كه : ( و من يأته مؤمنا قد عمل الصّالحات فأولئك لهم الدّرجات العلا ) « 2 » .
و از اين گونه است :
( وَ لَوْ لا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ )
« 3 » كه از فرمودهء خداوند :
( أُولئِكَ فِي الْعَذابِ مُحْضَرُونَ )
« 4 » گرفته شده است .
و نيز فرمودهء خداوند :
( وَ يَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ )
« 5 » از چهار آيه بريده شده است ، زيرا كه شاهدان چهار طايفهاند ، فرشتگان كه در فرمودهء خداوند است :
( وَ جاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَ شَهِيدٌ )
« 6 » و پيغمبران ، در فرمودهء خداوند :
( فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَ جِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً )
« 7 » ، و امّت حضرت محمد [ صلّى اللّه - عليه و آله و سلّم ] در فرمودهء خداوند :
( لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ )
« 8 » ، و اعضاى بدن در فرمودهء خداوند :
( يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ . . . )
« 9 » .
و فرمودهء خداوند :
( يَوْمَ التَّنادِ )
« 10 » كه به تخفيف و تشديد خوانده شده ، اوّلى از فرمودهء خداوند :
( وَ نادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ )
« 11 » گرفته شده ، و دومى از :
( يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ )
« 12 » .
ابدال :
إبدال قرار دادن بعضى از حروف به جاى بعض ديگر است ، ابن فارس از اين گونه دانسته :
( فَانْفَلَقَ )
« 3 » را ، يعنى : انفرق بوده ، لذا فرموده :
( فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ )
« 14 » ، پس راء و لام در پى يكديگرند .
هامش
( 1 ) عنكبوت 27
( 2 ) طه ، 75
( 3 ) صافات ، 57
( 4 ) سبأ ، 38
( 5 ) غافر ، 51
( 6 ) ق ، 31
( 7 ) نساء ، 41
( 8 ) بقرة ، 143
( 9 ) نور ، 24
( 10 ) غافر ، 32
( 11 ) اعراف ، 44
( 12 ) عبس ، 34
( 14 ) شعراء ، 63