و خداى تعالى فرموده :
( وَ إِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقاً يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتابِ وَ ما هُوَ مِنَ الْكِتابِ )
« 1 » ، راغب گفته : كتاب اوّلى آن است كه آنها به دست خود نوشتهاند ، كه در فرمودهء خداى تعالى ياد شده :
( فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ )
« 2 » ، و كتاب دوّمى تورات است ، و سوّمى جنس تمام كتابهاى خداوند ، يعنى :
آنچه آنها نوشتهاند از كتابهاى خداوند و سخنان او نيست .
و از مثالهاى آنچه گمان مىرود تكرار باشد و حال آنكه چنين نيست :
( قُلْ يا أَيُّهَا الْكافِرُونَ * لا أَعْبُدُ ما تَعْبُدُونَ )
« 3 » مىباشد ، كه
« لا أَعْبُدُ ما تَعْبُدُونَ »
يعنى : در آينده ، و
« لا أَنْتُمْ عابِدُونَ »
يعنى : در حال ، و « ما أعبد » در آينده ، « و لا أنا عابد » يعنى : در حال عبادت نكنم آنچه در گذشته عبادت كرديد ،
« وَ لا أَنْتُمْ عابِدُونَ »
در آينده شما عبادت نخواهيد كرد « ما أعبد » آنچه در حال من عبادتكنندهء آنم . حاصل اينكه مقصود نفي عبادت او خدايان آنهاست در زمانهاى سهگانه .
و همچنين است :
( فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَ اذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ )
« 4 » سپس فرموده :
( فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ )
« 5 » سپس فرموده :
( وَ اذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ )
« 6 » كه منظور از هر كدام غير از آن ديگرى است ، اوّلى ذكر گفتن در مزدلفة هنگام توقف در قزح ، و اينكه فرموده :
( وَ اذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ )
اشاره به تكرار آن دوباره و سهباره است ، و احتمال دارد كه مراد طواف افاضه باشد به دليل اينكه پس از آن آمده :
( فَإِذا قَضَيْتُمْ )
و ذكر سوّمى اشاره به رمى جمرهء عقبه است ، و ذكر آخرى مربوط به رمى ايّام تشريق .
و از اين قبيل است تكرار حرف اضراب در فرمودهء خداوند :
( بَلْ قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ بَلِ افْتَراهُ بَلْ هُوَ شاعِرٌ )
« 7 » ، و فرمودهء خداوند :
( بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ )
« 8 » .
و از اين گونه است فرمودهء خداوند :
( وَ مَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَ عَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ )
« 9 » ، سپس فرموده :
( وَ لِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ )
« 10 » ، دومين بار تكرار كرد تا هر مطلّقهاى را شامل شود ، چون در آيهء اوّل مطلّقه پيش از پرداخت مهر و نزديكى مىباشد ، و بقولى : چون آيهء اوّلى وجوب
هامش
( 1 ) آل عمران ، 78
( 2 ) بقرة ، 79
( 3 ) كافرون ، 1 و 2
( 4 ) بقرة ، 198
( 5 ) بقرة ، 200
( 6 ) بقرة ، 203
( 7 ) أنبياء ، 5
( 8 ) نمل ، 66
( 9 ) بقرة ، 236
( 10 ) بقرة ، 241