( أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ - الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ )
« 1 » كه « رفث » با « الى » متعدى نمىشود مگر با متضمن نمودن آن معنى « افضاء » ، و نيز :
( هَلْ لَكَ إِلى أَنْ تَزَكَّى )
« 2 » كه در اصل « فى أن » مىباشد ، پس معنى « أدعوك » در آن تضمين آمده ،
( وَ هُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ )
« 3 » كه چون متضمن معنى « عفو » و « صفح » هست با « عن » متعدى شده است .
و أمّا در أسماء : تضمين نمودن معنى اسمى در اسم ديگر است ، تا معنى هر دو اسم را بدهد ، مانند :
( حَقِيقٌ عَلى أَنْ لا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ )
« 4 » كه معنى « حريص » در « حقيق » تضمين شده است ، تا برساند كه او بر گفتهء حق حريص و آزمند است ، و آن را وانمىگذارد .
و بدين جهت تضمين مجاز است كه لفظ براى حقيقت و مجاز هر دو وضع نشده ، پس جمع بين آنها همين مجاز بودن است .
فصلى در : انواعى كه مجاز بودنشان اختلافى است :
و آن شش نوع است :
اول : حذف ، بنا بر مشهور مجاز است ، و بعضى انكار كردهاند ، به دليل اينكه مجاز استعمال لفظ در غير موضوعش مىباشد ، و حذف چنين نيست .
و ابن عطيّه گفته : حذف مضاف عين مجاز و بيشتر آن است ، ولى هر حذفى مجاز نيست .
و قرافىّ گفته : حذف چهار گونه است :
1 - صحت لفظ و معنى آن از لحاظ اسناد بر آن متوقف است ، مانند :
( وَ سْئَلِ - الْقَرْيَةَ )
« 5 » يعنى : أهل القرية ، زيرا كه نسبت پرسش به آن صحيح نيست .
2 - بدون آن صحيح است ، ولى از جهت شرع بر آن متوقف مىباشد ، مانند :
( فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ )
« 6 » يعنى : فأفطر فعدّة .
3 - از جهت عادت كه معمولا بر آن متوقف است نه از لحاظ شرع ، مانند :
( أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ )
« 7 » يعنى : فضربه فانفلق .
هامش
( 1 ) . بقرة ، 187
( 2 ) . نازعات ، 18
( 3 ) . شورى ، 25
( 4 ) . أعراف ، 105
( 5 ) . يوسف ، 82
( 6 ) . بقرة ، 184
( 7 ) . شعراء ، 63