خود غنى و بىنياز است ، و همهء ما سواى او به او نياز دارند ، و احدى هيچ ذرّهاى از خير يا بيش از آن را جز به فضل و رحمتش نمىيابد ، و ذرّهاى از شر جز به عدل و حكمت او به كسى نمىرسد ، و از گفتههاى او لطيفترين عتابها را نسبت به دوستانش مىيابى ، در عين حال لغزشهايشان را مىبخشد ، و گناهشان را مىآمرزد ، و - عذرهايشان را مىپذيرد ، و نابسامانيهايشان را اصلاح مىنمايد ، و از آنها حمايت مىكند ، و ياريشان مىدهد ، و مصالحشان را متكفل مىباشد ، و از هر اندوه نجاتشان مىدهد ، و به وعدهاش وفا مىكند ، و او است ولىّ آنها كه جز او ولى ندارند ، و يارىكنندهء آنها بر دشمنانشان است ، بهترين مولى و بهترين ياور ! و چون دلها از قرآن چنين خداى بزرگى كه جواد رحيم جميل است را بازشناسند - ، چگونه او را دوست ندارند و در نزديك شدن به او از هم پيشى نگيرند ، و در ره دوستى او جانبازيها نكنند ، و او را از همه بيشتر دوست ندارند ، و رضاى او را بر رضاى ما سوايش برتر ندانند ! و چگونه ذكر او را زيب زبان ، و حب و شوق و أنس به او را غذاى جان و قوت و درمان نسازند ، بهطورىكه اگر آن را نيابند هلاك و تباه گشته و از زندگانى خويش سودى نبرند .
فايده :
يكى از قدما گفته : قرآن بر سى گونه نازل شده كه هر كدام غير از ديگرى مىباشد ، پس هر كه وجوه آنها را شناخت آنگاه دربارهء دين سخن گفت به حق رسيده و موفّق مىشود ، و هركس آنها را نشناسد و دربارهء دين سخن بگويد به اشتباه نزديكتر شده است ، و آنها عبارتند از : مكّى و مدنى ، و ناسخ و منسوخ ، و محكم و متشابه ، و تقديم و تأخير ، و مقطوع و موصول ، و سبب و اضمار ، و خاص و عام ، و أمر و نهى ، و وعده و تهديد ، و حدود و أحكام ، و خبر ، و استفهام و ابّهت [ عظمت ] ، و حروف تصريف شده ، و اعذار و انذار ، و دليل و استدلال ، و مواعظ و أمثال ، و قسم .
وى گفته : مكّى مانند :
( وَ اهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمِيلًا )
« 1 » .
و مدنى مانند :
( وَ قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ )
« 2 » .
و ناسخ و منسوخ روشن است .
هامش
( 1 ) . مزمّل ، 1
( 2 ) . بقره ، 190