منطبق شد و
إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ
[ 1 ] مبشر به او است .
اول حركت در اين امر از صديق اكبر بالتماس حضرت فاروق به حكم شرح صدرى كه وى را به آن مخصوص ساخته بودند واقع شد ، بعد از آن فاروق اعظم سعيها به كار برد و در مواضع مشكله مباشر كشف شبهه گشت ، و حمل كرد مردم را بر اخذ آن ، بعد از آن حضرت ذى النورين نسخهها نويسانيده در آفاق فرستاد ، و غير آن را محو ساخت .
بعد از آن أبى بن كعب [ 2 ] و عبد اللَّه بن مسعود و علي مرتضى و ابن عباس در إقراء آن سعى بليغ نمودند ، و اين قرآن مجموع در مصاحف متلو بر ألسنه كه الحال در مشرق و مغرب منتشر است ، ثمر مساعى جميلهء ايشان است ، باز قرآن در مواضعى كه اجمال داشت ، اين بزرگواران آهسته آهسته بتقريبات شتى متصدى كشف آن اجمال گشتند .
بعد ايشان ابن عباس متوجه حل لغت شد ، و ذكر اسباب نزول نمود ، و ديگران قدم بر قدم وى رفتند تا آنكه تعدد نسخهها بهم رسيد ، ثعلبى و غير او آن همه را جمع ساخته ، تفسيرها تصنيف كردند ] .
از اين عبارت سراسر بلاغت كه در اول آن بكمال آتش دستى و آب پاشى بر آتش زنى سابق ، بغرض اثبات نهايت فضل و كمال و عظمت موهومهء خلفا ، داد تعظيم و تبجيل قرآن مجيد و فرقان حميد داده ، كه آن را بمنزلهء بياضها و سفينههاى منشآت منشئى ، يا قصائد و مقطعات شاعرى كه در دست جماعت متفرقه گذاشته از عالم برود نهاده ، و بر آن هم اكتفا نكرده ، تشبيه و تنظير كلام ايزد قدير بعصافير نموده ، و معاذ اللَّه ترك
هامش
[ 1 ] القيامة : 17 .
[ 2 ] ابي بن كعب بن قيس الخزرجي المتوفى بالمدينة سنة ( 21 ) ه .