2 - تأويل
از « أول » ( - بازگشت ) گرفته شده و در قرآن به چهار معنى آمده است :
1 - عاقبت و نتيجهى كار ؛ چنانكه مىخوانيم :
وَ زِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ ، ذلِكَ خَيْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِيلًا
« 1 »
( و با ترازوى راست بسنجيد كه آن بهتر و در عاقبت نيكوتر است . )
2 - تعبير خواب ؛ چنانكه در سورهى يوسف چندبار به اين معنى به كار رفته است .
3 - تحقّق يافتن و وقوع خارجى وعدههاى الاهى ؛ چنانكه فرمود :
هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ ؟ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ : قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ
« 2 »
( آيا ( كافران كه منكر آيات خداوند و نتايج اعمالشاناند ) منتظر رسيدن جز تأويل آيات و تحقّق يافتن روز موعودند ؟ روزى كه تأويل آيات فرا رسد ، آنان كه از پيش ، آن را فراموش كردهاند خواهند گفت : به راستى ، رسولان پروردگارمان حق را برايمان گفتند . . . )
4 - بيان و توجيه الفاظ يا كارهاى شبههانگيزى كه چند احتمال داشته باشند ؛ مانند : آيات متشابه قرآن و كارهاى حضرت خضر عليه السّلام كه حضرت موسى عليه السّلام را به شگفتى و سؤال وامىداشت . در آخر كار بود كه جناب خضر عليه السّلام انگيزهى معقول و درست كارهاى خود را بيان و « تأويل » كرد . « 3 »
بىترديد در قرآن ، آيات متشابه وجود دارد كه بايد تأويل گردد ؛ ولى تأويل آنها را جز خداوند و راسخان در علم كسى نمىداند ؛ چنانكه فرموده است :
هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ ، مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ ، وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ . فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ
هامش
( 1 ) . إسراء ( 17 ) : 36 .
( 2 ) . اعراف ( 7 ) : 54 .
( 3 ) . رك . كهف ( 18 ) : 66 - 82 .