تصاحب كنند ، آنگاه قادر خواهند شد تا نواحى حاصلخيز اندخود و بلخ را زير نظر داشته باشند و بدينترتيب خواهند توانست تا آذوقهء سپاهيان بيشمارى را از اين مناطق تأمين كنند .
در اين صورت آنها بطور مدام مىتوانند هندوستان را مورد تهديد قرار دهند . روسها هنوز يك مطلب را درك نكردهاند و آن اين است كه علىرغم هر آرزويى كه داشته باشند انگليسها الآن كه موفق شدهاند مرزها را تثبيت كنند ، تمام نيروى خود را نيز براى حفظ آن به كار خواهند گرفت .
روسها از اينكه خط آهن كشورشان به هندوستان متصل گردد ، بسيار استقبال مىكنند و به نظر مىرسد اين يكى از آرزوهاى بزرگ افسران روسى در آسياى مركزى است .
حتى حاضرند هزينهء احداث خط آهن را از سمت خودشان تا هرات را هم متقبل شوند و ما نيز در طرف خودمان هرات را به كويته و چمن متصل سازيم .
هدف اصلى روسها متصل ساختن خط آهن خودشان به هرات است و تقريبا با هر روسى كه ملاقات كردم از اتصال اين خط طرفدارى مىكرد و كمتر كسى را ديدم كه موافق اتصال آن در مرز مشترك بين دو كشور باشد ، همچنانكه در كشورهاى ديگر اين اتصال در مرزهاى آنهاست . اما روسها هميشه از هرات مىگويند و از مرز حرفى به ميان نمىآورند .
بطور كلى از نظر ما اصلا قابل قبول نيست كه اجازه دهيم روسها در افغانستان به كشيدن خطوط آهن اقدام كنند ، حتى اگر خط آهن آنها تا ناحيه مرزى كشك هم ادامه يابد .
بىشك اين امر عواقب وخيمى در پى خواهد داشت . هر وقت كه اين بحث پيش مىآمد . من طرف مالى مسئله را مىچسبيدم و مىپرسيدم كه چه كسى هزينهء آن را تقبل خواهد كرد . صحبت من بر سر اين بود كه قبل از تشكيل هر شركتى و صرف هرگونه هزينهاى ابتدا بايد ديد كه آيا ايجاد آن اهداف مشتركى را ارضاء مىكند و بازدهء مورد انتظار از آن را مىتوان بدست آورد .
مقررات گمركى اخير كه در مرزهاى روسيه اعمال گرديده بود تجارت اين كشور را با هندوستان كه در سطح كمى جريان داشت تهديد كرده و حتى متوقف ساخته بود و بدينترتيب نميدانستم كه آنها چه چيزى را از طريق اين خط آهن مبادله خواهند نمود .
روسها پاسخ مىدادند كه آنها بر محصولات توليدشده صنعتى ماليات وضع نمودهاند و محصولات كشاورزى و مواد خام به كلى از ماليات معاف است و روسيه نيز بسيار خوشحال خواهد شد تا برنج خود را از هندوستان وارد نمايد .
برنج تنها محصول كشاورزى بود كه روسها بدين منظور از آن سخن مىراندند . حال آنكه سئوال من در اينجا بود ، كه در حال حاضر برنج را روسها از برمه « 1 » خريدارى مىكنند
هامش
( 1 ) -Burmah.