كه مستقيما از رانگون « 1 » از طريق آب به باتوم يا ادسا « 2 » حمل مىگردد و حمل آن آسان و هزينهء كمترى نيز دربرخواهد داشت . حال آنكه اگر روسها بخواهند برنج را از هندوستان وارد كنند بايد آن را ابتدا از طريق آب به كلكته و پس از حمل آن در سرتاسر هندوستان و از آنجا توسط خط آهن از افغانستان عبور داده و به كشور خود برسانند كه بدينترتيب هزينهء زيادترى را بابت حمل آن متحمل خواهند شد . تازه اگر فرض كنيم كه اين مسير هم عملى بوده باشد در آنصورت روسها از طريق اين خط چه اقلام كالايى را به هندوستان صادر خواهد نمود ؟
روسها ابتدا پيشنهاد كردند تا در ازاء وارد نمودن برنج از هندوستان از طريق اين خط آهن به آن كشور گندم صادر كنند . حال آنكه تا آنجا كه من مىدانم محصول گندم روسيه كفاف مردم خودش را هم نمىدهد . گذشته از اينها هندوستان خود يكى از كشورهاى صادركنندهء گندم نيز هست . بدينترتيب هندوستان اصلا نيازى به گندم نداشت و اگر هم كه چنين مورد را احساس مىكرد از طريق دريا خيلى ارزانتر مىتوانست آن را فراهم كند .
دست آخر صدور انقوذه تنها كالائى بود كه به آن فكر مىكردند كه در سال يك ترن بين دو كشور رفتوآمد كند . در جواب مىگفتم آيا اين به نظر شما معقولانه است و كافى به نظر ميرسد . حتى يك نفر روسى را نديدم كه منطقى فكر كند و راهحل عملى پيشنهاد نمايد . براى آنها احساس بيشتر از تفكر ارزش داشت . اين طرح در فكر آنان آنچنان جا گرفته بود كه لحظهاى نمىتوانستند در مورد عدم امكان آن شك كنند . آنها با حالتى مطمئن مىگفتند ! « اين خط كشيده خواهد شد ، اين خط كشيده خواهد شد . » تحت شرايط فعلى احساس نمىكنم كه كشيدن چنين خط ارتباطى بين اين دو كشور حتى به بهانهء مبادلهء كالاى تجارى و حمل مسافر به هيچوجه به صلاح هندوستان و منافع ما در منطقه باشد .
12 روز طول كشيد تا از عشقآباد به لندن رسيدم . حال مىتوان تصور كرد كه اگر از طريق افغانستان و هندوستان مىرفتم چقدر سفر طولانى و خستهكننده مىشد . سفر دريايى اخيرم به مارسى كه نزديك به دو هفته طول كشيد بسيار برايم جالب و لذتبخش بود .
در حال حاضر سرعت قطارهاى روسيه بسيار كند است و لازم است كه افزايش يابد حتى اگر اين مورد نيز انجام شود ، فكر نمىكنم كه باز خط آهن هندوستان و ماوراء خزر به يكديگر متصل شوند . هيچ دورنمايى هم نيست كه اين خط بتواند هزينهاى كه صرف آن مىشود را دربياورد چه رسد به اينكه نفعى هم دربرداشته باشد .
هامش
( 1 ) -Rangoon.
( 2 ) -Odessa.