در 9 ميلى مشهد ، بر فراز بلندى كه به آن تپهء سلام مىگويند ، رسيديم . تپهء سلام محلى است كه مسافرانى كه به قصد زيارت به مشهد مىآيند ، اولين منظره را از اين شهر و گنبد طلاى حضرت رضا در پيش رو مىبينند . در اينجا از كنار ستونى عبور كرديم كه شعرى به فارسى بر آن حك شده بود . در اين نوشته آمده بود كه اين راه به همت سپهسالار محمد « 1 » پسر امير والى خراسان در سال 1867 م . ساخته شده است . در آنموقع اين راه براى ايرانيها خيلى ديدنى و شاهكار بود ، اما اينكه چگونه درشكهها و واگنها قادر بودند تا از اين راه خود را به مشهد برسانند برايم تعجبآور بود .
در كاروانسراى كنار راه مستقر شديم . اين كاروانسرا از دو قسمت تابستانى و زمستانى تشكيل مىشد . بناى زمستانى كه به فرمان شاه سليمان صفوى به سال 1669 م . بنا شده است ، داراى اتاقهاى زيادى دورتادور و اصطبلهايى در هر گوشه بود . بناى تابستانى اين كاروانسرا به سال 1861 م . ساخته شده بود و از چند ايوان تشكيل مىشد كه در هواى گرم سايبان خوب و مناسبى براى استراحت به حساب مىآمد .
در يك ميلى جنوب كاروانسرا يك تپهء هرمىشكل قرار داشت كه به آن تپهء نادرى مىگفتند ، هرچند كه اصلا رابطهاى بين اين تپه و نادر شاه وجود نداشت . محيط آن به 55 قدم و ارتفاع آن به 30 متر مىرسيد . در چند جا اين تپه را حفر كرده و از بالا تا پايين جز به استخوان و قطعات كوزه به چيز ديگرى برنخورده بودند . نشانههايى از آجر به چشم نمىخورد ، اما سنگهاى مدورى ديده مىشد كه ظاهرا در گذشته دور از آنها استفاده كرده بودند .
روى همين اصل گمان مىكردم كه اين تپه بايد قدمت بيشترى داشته باشد .
صبح روز بعد نهم دسامبر 1897 م . با پيمودن 5 ميل باقيمانده از راه به مشهد وارد شديم و چيزى نگذشته بود كه خود را بر سر ميز صبحانه كنار خانم و آقاى دكتر دوك يافتم .
بدينترتيب آخرين سفر من به خراسان نيز پايان گرفت .
بعد از 752 ميل سير و سفر ، و زندگى در چادر ، خانهء كنسولگرى بنظرم كمى كوچك و محقر مىآمد . اما برفهاى زمستانى كه بيرون نشسته بود و آتشى كه خانه را گرم مىكرد مرا به خو گرفتن به محيط جديد و قبول آن ترغيب مىكرد .
خيلى جالب است كه يك اروپايى بعد از مدتى زندگى كردن در چادر و از اينجا به آنجا رفتن اينقدر مىتواند به اين شيوه از زندگى خو بگيرد و علاقمند شود .
هامش
( 1 ) - براى اطلاع از جريان ساختن اين راه به سفرنامه خراسان و كرمان افضل الملك كه بكوشش مترجم اين كتاب در سرى انتشارات توس بچاپ رسيده مراجعه شود .