براساس آنچه كه صنيع الدوله مىگويد ، تاريخچهء موثقى از ويرانههاى نيشابور در دست نيست و آنچه هم كه جسته و گريخته وجود دارد ، به نظر نمىرسد كه صددرصد صحيح و قابل اعتماد باشد .
در بستان السياحه آمده است كه بناى نيشابور را اول بار طهمورث ديوبند فرمان داد .
پس از مدتى اين شهر رو به ويرانى نهاد و مجددا بدست اردشير بابكان ساسانى بازسازى و از نو بنيان گذاشته شد . اين شهر نيز بعدها ويران گرديد و بار ديگر توسط شاهپور بنا نهاده شد و از آن به بعد بنام وى خوانده شد .
فردوسى چنين مىآورد كه يزدگرد دوم در نيشابور هم مىزيسته است . در زمان سلطنت وى نيز اين شهر از رونق خاصى برخوردار بوده است . اما نام نيشابور بعد از يزدگرد دوم به ندرت در تاريخ سلاطين بعدى ساسانيان ديده مىشود و زمانى هم كه عربها خراسان را به تصرف درآوردند ، نيشابور از اهميت زيادى برخوردار نبوده است . تعداد سكههايى كه از عهد ساسانى در نيشابور يافت شده است ، مىتواند بيانگر اين واقعيت باشد .
اما طبق نظر صنيع الدوله ، در زمان سلاطين اوليه ساسانى نيشابور شهر مهمى بوده است . در سال 1010 م . يكصدهزار نفر در اثر قحطى و خشكسالى جان خود را از دست دادند . طغرل بيك سلجوقى مؤسس حكومت سلجوقيان نيشابور را به سال 1037 م . به عنوان پايتخت خود برگزيد و آلپارسلان هم كه بعد از پدر زمام امور را بدست گرفت همچنان اين شهر را پايتخت خود قرار داد .
در سال 1115 م . زلزلهاى اين شهر را ويران ساخت . در سال 1153 م . و در زمان حكومت سلطان سنجر شهر نيشابور بدست غزها افتاد . اينان در اين شهر كشتار عمومى به راه انداختند و تا سال 1159 م . در آن باقى ماندند . در سال بعد اختلافات ميان شيعه و سنى بالا گرفت . و سران و تحريككنندگان هر دو گروه بدست مؤيد آىآبه « 1 » بقتل رسيدند . در اثر
هامش
- آلبارسلان در نيشابور بوده و عميد الدوله از طرف خليفهء عباسى ، القائم بامر الله به نيشابور آمده و وكالت داشته است دختر آلبارسلان را به عقد ازدواج پسر خليفه درآورد . ص 150 تاريخ نيشابور تأليف مويد ثابتى .
( 1 ) - در اصلMuaiyid , Ainiaمويد آىآبه يكى از سرداران سلطان سنجر سلجوقى است و مسبب اصلى جنگ سلطان سنجر با غزها در قطوان در نزديكى سمرقند شد . ( ص 179 كتاب راحة الصدور در تاريخ آل سلجوق تأليف راوندى به تصحيح محمد اقبال ) . وى سپس در نيشابور مستقر شد و به ترميم خرابيهايى كه غزها وارد ساخته بودند پرداخت و مساجد و بازارها و بخصوص كاخ شادياخ را مرمت و تعمير نمود ( ص 176 تاريخ نيشابور تاليف مويد ثابتى . )