كه در آن تأكيد مىكند تا بعضى از مالياتها از اين مردم اخذ نگردد . كتيبهء ديگرى هم وجود دارد كه تاريخ آن 1723 م . است و در آن شاه طهماسب دوم بخاطر صدماتى كه اين مردم از تهاجم افغانها ، بلوچها و تركمنها ديده بودند ، آنها را از تقديم هدايا به حكمرانها در موقع ورودشان به اين شهر معاف مىكند .
صبح روز بعد از ورودمان به سبزوار براى ديدن منار يا برج خسروگرد كه از آجر و بر كنار شاهراه در چهار ميلى غرب شهر و بيرون از آن واقع شده بود رفتم . اين برج كه دايرهاى مىباشد نزديك به 30 متر ارتفاع دارد و درون آن پلهء مارپيچى قرار دارد كه تا بالاى برج پيش مىرود .
مىگويند اين برج نشانهاى از شهر قديمى بيهق است كه بخاطر تاريخى كه يكى از ساكنان اين شهر نوشته و تاريخ بيهقى « 1 » نام دارد مشهور مىباشد . نوشتههاى دور اين منار مدتها پيش از بين رفته و تصور مىشود كه در گذشته اين بنا به مسجدى تعلق داشته است .
از شهر قديمى چيزى بر جاى نمانده است و زمينهاى اطراف همه شخم زده شد و زير كشت رفتهاند .
نزديك به يك ميل در شمال دهكدهء خسروگرد ويرانههاى مربوط به يك قلعهء ششضلعى بر فراز يك بلندى خاكى به چشم مىخورد كه مساحت آن به 72 متر مىرسيد و ديوارهاى ضخيم و بلندى آن را احاطه كرده بود . در پشت اين ديوارها ، يك رديف ديگر ديوار و همچنين خندقى دورتادور قلعه را دربرمىگرفته است . به نظر مىرسد كه اين ارك شهر قديمى بوده باشد « 2 » .
اين منار روى يك پى محكم و بزرگ مربعشكل قرار گرفته بود . مىگويند ناصر الدين شاه در حين سفر خود زمانى كه اين بنا را ديد ، به منظور ممانعت از فرو ريختن آن ، به تعمير و مرمت آن دستور داد و اين يكى از موارد نادرى در ايران مىباشد كه براى حفظ يك بناى قديمى به تعمير آن اقدام شده است .
ميرزا محمد حسين خان هراتى نايب الحكومه ، پيرمردى بسيار مطلع بود . او براى صرف شام پيش ما آمد و علىرغم اينكه 80 سال سن داشت و تا آنوقت هم با كارد و چنگال آشنايى نداشت بسيار بااشتها غذا را ميل كرد . او كه در زمان اولين جنگ ايران و افغان و مأموريت هيأت تود « 3 » در هرات بوده و به خوبى دكتر لوگين « 4 » و شكسپير « 5 » منشى را
هامش
( 1 ) - مقصود تاريخ بيهقى تأليف ابو الحسن على بن زيد بيهقى است كه مشهور به ابن فندق است .
( 2 ) - درباره آثار باستانى خسروگرد به ص 483 جلد اول آثار باستانى خراسان تأليف عبد الحميد مولوى از انتشارات انجمن آثار ملى مراجعه شود .
( 3 ) -Todd's Mission.
( 4 ) -Dr . Lugin.
( 5 ) -Shakespear.