كه سركنسول بريتانيا درون چادر و در مقابل و نزديكى آنها مستقر شود . نزديك به سى ارمنى روس كه هريك نمايندهء شركتى در روسيه بودند ، براى خريد اقلامى از قبيل پشم ، پنبه و ميوههاى خشك در سبزوار به سر مىبردند . ميزان مبادلهء تجارى سبزوار از اين طريق 500000 تومان ، معادل 100000 پوند در سال بود . جمعيت سبزوار را 12000 خانوار تخمين مىزدند و درآمدى كه دولت از ان ناحيه بطور ساليانهء انتظار داشت ، عبارت بود از 33000 تومان نقدى و 4000 خروار غله .
براساس آنچه صنيع الدوله مىگويد ، قلعهء سبزوار يا ارك اين شهر ، بدستور امير وجيه الدين مسعود سربدارى بعد از فوت سلطان ابو سعيد به سال 1338 م . بنا گرديده است .
سلسلهء سربدارى كلا 12 امير داشت كه رويهم به مدت 44 سال از 1337 تا 1381 ميلادى حكومت كردند .
سربدارها اصلا اهل دهكدهء باشتين در نزديكى سبزوار بودند و بعد از به پا خاستن ، سبزوار را مقر حكومت خود قرار دارند و ناحيهاى را از استرآباد تا خاف تحت اختيار خود درآوردند . تا زمان دوازدهمين حكمران خود كه به سال 1381 م . تسليم امير تيمور گشت و به عمر اين سلسله خاتمه داده شد ، حكومت آنها ادامه يافت .
محيط شهر و ارك آن را مىگويند به 3880 ذرع مىرسد . اگر 380 ذرع مربوط به ارك را كم كنيم . محيط شهر تنها 3500 ذرع يا 25 / 2 ميل مىگردد . ديوارهاى شهر بدستور الهيار خان قليچى در زمانى كه حكومت اين شهر را بدست داشته است مرمت و بازسازى گرديد و هنوز در وضعيت خوبى قرار دارد . الهيار خان همچنين قلعهاى را در مزينان واقع در راه تهران ، و قبل از پل ابريشم درست در جايى كه قلمرو خراسان بپايان مىرسد بنا نهاده است .
ارك موجود در سبزوار روى يك بلندى خاكى بنا نهاده شده است و به نظر مىرسد كه از قدمت زيادى برخوردار باشد . سبزوار به اندازهء نيشابور قدمت ندارد اما با اينحال شهرى قديمى محسوب مىگردد . در حال حاضر اين شهر 12 كاروانسرا ، سه مدرسه و دو مسجد دارد . گفته مىشود مسجد جامع كه يكى از دو مسجد اين شهر است ، در زمان حكومت سربداران ساخته شده است ، اما تاريخ بناى آن دقيقا معلوم نيست و جايى هم در مسجد ذكر نشده است « 1 » .
در اين مسجد سنگنوشتهاى هست منصوب به شاه طهماسب به تاريخ 1571 م .
هامش
( 1 ) - عبد الحميد مولوى ، مؤلف كتاب آثار باستانى خراسان ، بناى اوليه اين مسجد را در قرن پنجم هجرى قمرى ميداند كه بعدها اين مسجد تعمير و مرمت شده و تا اين زمان باقى مانده است .