خدمتكارها بلافاصله بعد از رسيدن ما براى حفارى و كاوش در ويرانههاى بر جاى مانده آماده شدند . آنها داستانهاى زيادى در مورد گنجهايى كه افرادى با كاوش در اين مناطق يافتهاند شنيده بودند و همچنين كسانى كه مدتها در اين نقاط به جستجو پرداختهاند و از بابت استفاده از آب و غيره براى هر روز پرداخت يك تومان به حكومت را تقبل كرده بودند . اين افراد مدت زيادى را با پرداخت چنين اجارهاى در اين مكان به كاوش مشغول بودند ، تا اينكه يك شب يك دفعه همگى با هم ناپديد شدند . احتمالا آنها آنچه كه بدنبال آن بودهاند يافته و همراه برداشته و فرار كرده بودند .
در بين دهاتىها هرچه به جستجوى سكه پرداختم تقريبا بىنتيجه بود . همگى قسم مىخوردند كه اصلا چيزى سراغ ندارند . تا اينكه به پيرمردى برخوردم كه تقريبا بيشتر عمر خود را به حفارى در اين ويرانهها گذرانيده بود و دست آخر توانستم يك كيسه سكههاى مسى قديمى از او به بهاى هريك ، دو سكه مسى امروزى ايران خريدارى كنم .
تقريبا هر 14 عدد از اين سكهها يك قران پايم تمام شد . تازه فكر مىكنم اينهم بهاى زيادى براى آنها بود . زيرا هرچه تلاش كردم چيزى از آنها نفهميدم و اصلا معلوم نشد كه به چه عصرى تعلق داشتهاند . على الظاهر كار اين پيرمرد اين بوده است كه خاكها را در جستجوى طلا مىشسته است . او سكههاى طلا نيافته بود . بلكه آنچه بدست آورده بود در چند ذرهء طلا و چند دانهء تسبيح رنگى و چيزهايى از اين قبيل خلاصه مىشد . با اين حال به نظر مىرسيد كه او به اندازهء زحماتى كه متحمل شده بود ، دستمزد دريافت كرده بود .
سكههايى كه او يافته بود تقريبا همگى مربوط به دوران اسلامى بود .
ابن حوقل از اسفراين به عنوان يكى از توابع نيشابور ياد مىكند . اما اطلاعات بيشترى را در اين خصوص ارائه نمىدهد ، تنها چيزى كه من به آن برخوردم و تعدادى از بزرگان نيشابور نيز آن را در آثار خود نقل كردهاند اين است ، كه شيخ ابو اسحاق اسفراينى « 1 » روحانى و نويسندهء بزرگ در سال 418 ه . ق ( 1027 ميلادى ) در نيشابور وفات يافته است و جنازهء وى را به اسفراين منتقل نمودهاند .
هامش
( 1 ) - ابو اسحاق ، ابراهيم بن محمد بن ابراهيم بن مهران ، مشهور به استاد و ملقب به ركن الدين ، متوفى 418 ه . ق . از علماى اصول و فقه . در نيشابور به تدريس و افاضه پرداخت و در آنجا نيز وفات يافت . با صاحب بن عباد معاصر بوده و صاحب در حق او اعتماد تمام داشته است . الجامع فى اصول دين و الرد على الملحدين از آثار اوست و مناظره او با قاضى عبد الجبار معتزلى معروف است . ص 23 فرهنگ مصاحب .