بخش بيست و دوم اسفراين و جوين « 1 »
مدت كوتاهى را در گراتى گذرانديم . در اين دهكده فقط چهل خانوار ترك
هامش
( 1 ) - اسفراين و جوين دو ناحيهء حاصلخيز و از لحاظ قدمت تاريخى همچون نيشابور و توس است .
اسفراين در دامنهء كوههاى شاه جهان و آلاداغ واقع شده و جوين در جنوب آن قرار گرفته است . ناحيهء اسفراين از چشمهسارها كه تبديل به رودخانه گشته ، مشروب مىشود ، در حالى كه دشت جوين بوسيله قنوات آبيارى مىگردد . جوين در درّهاى به عرض چندين كيلومتر و فرسنگها طول از سلطانآباد نيشابور تا حدود پل ابريشم وسعت دارد . اهل خراسان جوين را گويان مىگفتهاند و راه كاروانهاى قديم از بسطام به نيشابور از محالات جوين عبور مىكرده است . شهرهاى آزادوار ، خسروشير و خداشاه كه از اهميت زيادى برخوردار بوده در دشت جوين واقع بوده است . علماء و دانشمندانى همچون ، امام الحرمين جوينى ، صدر الدين حموى ، عطا ملك و خواجه شمس الدين جوينى از افتخارات جوين است . در زمان برادران جوينى اين منطقه بسيار آباد بوده است .
اسفراين كه شهر قديم آن اينك به نام خرابههاى شهر بلقيس خوانده مىشود در چند كيلومترى جنوب شهر فعلى واقع شده است . خرابههاى شهر كه فقط قسمتى از ارك قديمى آن به جا مانده است فضاى بسيار بزرگى را دربرگرفته است . اين شهر گذشته تاريخى بسيار دورى را پشت سر گذاشته است . سياحان و نويسندگان دوره اوليه اسلامى اشاراتى به آن دارند . صاحب كتاب حدود العالم ، مقدسى ، ثعالبى اصطخرى ، ياقوب حموى ، ابن حوقل ، يعقوبى و حمد اللّه مستوفى و ديگران در نوشتههاى خود اسفراين را شهرى آباد و خوشآب و هوا توصيف كردهاند . نام قديمش را بعضى . اسبراين يا سپهرآئين دانسته و زادگاه خسرو انوشيروان پسر قباد از پادشاهان ساسانى را در اين مكان دانستهاند . در قديم جزء نيشابور بوده و مردم آن بدست عبد الله عامر مسلمان شده بودند . اكثريت مردم شافعى و يا حنفى بودهاند . در دوران حكومت سربدرايه به آئين شيعه گرايش يافتند و در دوران صفويه شيعه رسميت يافت . اسفراين در حملهء مغول ويران گشت و مردم آن قتلوعام شدند . بعدها مورد تاخت و تاز لشگريان امير تيمور قرار -