بغايرى زندگى مىكردند و ارتفاع آن از سطح دريا 1005 متر بود . شب را در قاسمآباد « 1 » اردو زديم و صبح روز بعد به جانب ميانآباد مركز ناحيه اسفراين روان شديم .
اين دهكده بسيار بزرگ بود و نزديك به 700 خانه در آن وجود داشت . باغهاى بسيارى حومههاى آن را احاطه كرده بودند . اسفراين يا ميانآباد كه در نقشه در وسط اين ناحيه واقع شده بود از سطح دريا 1170 متر ارتفاع داشت و در واقع در بالاترين نقطه شمالى اين منطقه قرار مىگرفت . درهاى كه در قسمت جنوبى واقع بود نزديك به 8 ميل عرض داشت و در وسط آن ويرانههاى شهر بلقيس به چشم مىخورد و به نظرم يكى از نواحى حاصلخيز و نادرى آمد كه بعد از مدتها گذارم به آن مىافتاد .
اسفراين در پاييندست بجنورد واقع شده و ساكنان آن را كردهاى شاديلو تشكيل مىدادند . حكومت اين ناحيه را ميرپنج نصر الله خان پسر بزرگ رئيس بجنورد بر عهده داشت كه در اين هنگام نيز در بجنورد به سر مىبرد و ما موفق به ديدار وى نشديم .
خرابههايى كه به آن شهر بلقيس مىگفتند از دو قسمت شهر و ارك تشكيل مىشد . قلعهاى كه اركشهر ناميده مىشد 360 متر طول و 135 متر عرض داشت و بر روى بلندى از خاك به ارتفاع 6 يا 9 متر بالاتر از سطح زمينهاى ناحيه قرار داشت و ديوارهايى بلند و خشن آن را احاطه مىكرد . اين قلعه بايد از قدمت زيادى برخوردار باشد و از ارتفاع تپه خاكى كه بر آن بنا شده بود به ياد بناهايى كه در فراه و هرات ديده بودم افتادم . تصور مىكنم اين بلندى خاكى كه ديوارهاى قلعه بر آن قرار گرفته است از شسته شدن ديوارهاى گلى در اثر باران در طول زمان و اقدام مردم شهر براى ساختن ديوارى ديگر بوجود آمده است .
در شمال شرق اين ارك ويرانههاى شهر قديمى اسفراين كه محيط آن نزديك به سه ميل است قرار دارد . هنوز ديوارها در بعضى نقاط 3 تا 3 متر و 60 سانتىمتر ضخامت داشتند . زمين داخل شهر شخمزده و تا حد زيادى هموار شده بود . اما هنوز تپهخاكهايى در آن مشاهده مىشد ، كه در آنها تعداد زيادى سكه و اشياء ديگر يافت شده بود .
هامش
- گرفت و از ازبكان ، بخصوص در دوره صفويه لطمات زيادى يافت و در دورهء افشاريه شهر قديمى به كلى ويران گرديد . قنوات خشكيد و مردم به محل فعلى شهر اسفراين كه آن را ميانآباد مىنامند كوچ كردند . ابو العباس ، فضل بن احمد اسفراينى وزير سلطان محمود غزنوى اهل اسفراين بوده است علماء و دانشمندانى همچون ابو حامد ، ابو اسحاق ، ابو الفتوح محمد بن فضل و نور الدين عبد الرحمن را در خود پرورده است . شيخ آذرى كه مدفنش هماينك به صورت ويرانهاى در شهر قديمى قرار گرفته است اهل اسفراين بوده است . اين شهر هنوز گذشته پررونق خود را بدست نياورده است . م .
( 1 ) - قاسمآباد دهى از دهستان فرطان شهرستان اسفراين است . فرهنگ آباديهاى كشور ، جلد 21 .