را همراه با 30000 سوار براى تعقيب وى روانه مىسازد كه يكى از آنها به جانب توس و رادكان سرازير مىشود . امكان اين هست كه سلطان محمد خوارزم شاه در موقع فرار اين سنگ را ديده و نام خود را بر آن حك كرده است . نام اين سلطان محمد در تاريخ رشيدى ترجمهء آقاى الياس نيز ذكر گرديده است . همچنين خوارزم شاه ديگرى هم هست كه نام وى سلطان اتسز مىباشد . ولى نام كوچكش محمد نيست . گفته مىشود كه اين شخص در خرمدره در قوچان به سال 551 ه . ق . ( 1156 ميلادى ) وفات نموده است . حالا اينكه آيا بين خرمدره و خرمآباد رابطهاى وجود دارد يا نه به آسانى نمىتوان فهميد . اتسز پسر محمد انوشتكين بود كه به سال 490 ه . ق . ( 1096 ميلادى ) متولد شد . ممكن است آنچه را كه ما در خواندن آن اشكال داريم اتسز بن محمد خوارزم شاه باشد و اين قطعه سنگ چيزى جز سنگ قبر وى نباشد كه اكنون اين گونه خشن و غريب و به حال خود رها افتاده است . در صورتى كسى بتواند تاريخ نوشته شده بر روى اين سنگ را دقيقا بخواند بىشك اين سردرگمى نيز از ميان خواهد رفت و دقيقا آنچه بر ما پوشيده است روشن خواهد شد . « 1 »
بعد از خرمآباد نزديك 7 ميل در امتداد تپهها پيش رفتيم . سپس به سمت غرب تغيير جهت داده و يك ميل در طول درهاى بجلو رانديم تا اينكه به سدى از سنگ و ساروج برخورديم . اين سد 260 قدم طول و 14 قدم عرض و نزديك به 12 متر ارتفاع داشت و در زير آن نيز دريچهاى بود كه اجازه مىداد آب از آن عبور كند . بر بالاى سد چهار چاه سنگى ايجاد كرده بودند تا در مواقع طغيان رود ، آب سرريزى را كه از آن راه به درون آبروهاى سرپوشيدهاى كه در پايين و به طول 5 / 13 متر ايجاد شده بودند هدايت كنند . مىگفتند كه اين سد آب را در بهار آن هم براى مدت كوتاهى ذخيره مىكند .
باور مردم بر اين بود كه اين سد را باىسنجر پسر شاهرخ ، پسر امير تيمور كه به نوشته صنيع الدوله به سال 1414 ميلادى ، به حكومت توس و قوچان گماشته شد بنا نهاده است .
مردم ده مىگفتند كه در سابق نوشتهاى بر روى سد بوده كه در آن از باىسنجر نام برده شده بوده است و همچنين در آن آمده بوده كه ، در زير پايهء سد به ميزان كافى پول براى تعمير آن
هامش
( 1 ) - مسلما اين شخصيت تاريخى آخرين پادشاه سلسلهء خوارزمشاهى يعنى سلطان محمد خوارزمشاه كه از مقابل لشكريان مغول فرار ميكرد ، نيست . چون او از طريق اسفراين به استرآباد و از آنجا به جزيرهء آبسكون در درياى خزر رفت و در آنجا نيز درگذشت . يحتمل علاء الدين اتسز ( 1156 - 1127 م . ) است كه در جمادى الاول سال 551 ه . ق در قوچان درگذشته است بر طبق نوشته تاريخ نيشابور تأليف مويد ثابتى ، موقعى كه ايل ارسلال پسرش جنازه پدر را به خوارزم حمل ميكرده در اين مكان دفن كرده باشد و يحتمل در اين ييلاق درگذشته است رجوع كنيد به تاريخ مذكور در فوق ، ص 175