و شرح مبسوطى از تاريخ و جغرافياى اين شهر و همچنين ديدنىها و مردان بزرگ اين سامان در آن گنجانيده شده است . جلد سوم اين كتاب به مراجعت شاه به تهران از طريق نيشابور ، سبزوار ، مزينان ، شاهرود ، دامغان و سمنان مربوط مىشود .
چندى بعد صنيع الدوله عنوان پدر خود ، يعنى اعتماد السلطنته را كسب نمود و در سال 1895 م . « 1 » در تهران وفات يافت . از صنيع الدوله نزديك به 24 كتاب به جا مانده است « 2 » . كه مشهورترين آنها مطلع الشمس مىباشد . ساير كتابها نيز كه همگى به تاريخ و جغرافياى كشور ايران مربوط مىشوند ، امّا به اندازهء مطلع الشمس شناخته شده نيستند و از زبان فارسى نيز برگردانده نشدهاند .
چنين به نظر مىرسد كه شهر مشهد را ساكنان توس بتدريج پر كرده و مسكن خود قرار دادهاند . شهر توس را مىگويند توس پسر نوذر ، پسر جمشيد پيشدادى بنا نهاده و نام خود را به آن داده است . اين شهر كمكم از سكنه خالى گرديد و زمان خروج مردم از آن بدرستى معلوم نيست « 3 » . فقط برخى از جغرافىنويسان عرب از توس نام برده و آن را يكى از محلات مشهد شمردهاند .
براساس ترجمهاى كه اوزلى « 4 » از آثار ابن حوقل « 5 » كرده است ، توس در شمال
هامش
( 1 ) - در چند سطر بالاتر اين تاريخ را 1872 ذكر كرده بود .
( 2 ) - از اعتماد السلطنه 37 جلد كتاب چاپ شده ، و افزون بر آثار چاپ شده كتابها و رسالهها و مقالههايى از وى به صورت خطى نيز هست . نگاه كنيد به مقدمه مير هاشم محدث بر كتاب « تطبيق لغات جغرافيائى قديم و جديد ايران » ( تهران ، امير كبير ، 1363 ) صص 11 تا 14 .
( 3 ) - توس - طوس در طول تاريخ بارها مورد تاخت و تاز مهاجمان بيگانه قرار گرفته است . غزها در سال 548 قمرى به خراسان سرازير شدند و مردم اين شهر را گشتند و خانهها را خراب كردند . هنوز آثار ويرانى غزها از بين برده نشده بود كه مغولها در سال 617 قمرى اين شهر را خراب كرده و مردم را قتل و عام كردند . هنوز مردم از اين خرابىها و كشتار التيام نيافته بودند كه بار ديگر ميرانشاه پسر تيمور در 791 قمرى اين شهر را محاصره و سپس تخريب كرد كه بعد از آن طوس روى آبادى به خود نديد و ساكنان آن در دهى بنام سناباد در كنار شهرك نوقان كه مدفن امام هشتم در آنجا بود پناه بردند . هرچند شاهرخ پسر ديگر تيمور در سال 808 قمرى دستور داد تا شهر را بازسازى كنند ولى ديگر مهاجران باقيمانده به طوس برنگشته و شايد بتوان گفت كه بناى اوليه شهر مشهد در تاريخ 791 ه . ق بوده است . م .
( 4 ) -Ouseley.
( 5 ) -Ibn Haukal- ابو لقاسم محمد بغدادى از نويسندگان جغرافيائى تاريخى است . او را معاصر منصور بن نوح سامانى دانستهاند كه جهانگردى خود را از بغداد در روز پنجشنبه هفتم ماه رمضان سال 331 ه . ق آغاز كرد و مدت 28 سال اين سفر طول كشيد و اطلاعات خود را در كتاب « المسالك و الممالك » نقل كرده است . ص 83 فرهنگ فارسى معين ، بخش اعلام .