تا نزديكى اردوگاه ، دستجات سوارى كه در راه با ما ديدار كرده بودند همراه آمدند و مدام مىپرسيدند كه مسابقات كى برگزار خواهد شد . آيا ممكن است امروز باشد يا نه ؟
به نظر مىرسيد كه علاقهء بسيار شديدى به برگزارى مسابقه داشته باشند . سواران هر تيره اصرار مىورزيدند كه ابتدا مسابقهء بين آنها برگزار شود . از آنجا كه فكر مىكردم شايد نتوان در حين اين مسابقات افراد را زير نظر داشت و اداره نمود علاقهء زيادى به برگزارى آنها نداشتم و سعى خود را كردم تا آنجا كه ممكن است انجام آنها را به تعويق بيندازم .
ابتدا بايد گنبدقابوس را مورد بررسى قرار مىدادم ، براى اين منظور سه ميل به طرف شمال غرب حركت كرديم تا به كنارهء رود سومبار رسيديم و آن را قطع كرديم . در اينجا آنچه به چشم مىخورد تودههايى از خردهآجر بود از بقاياى شهر بزرگى بنام جرجان كه زمانى در اين ناحيه بوده است . بعد از پشت سر گذاشتن اين تودههاى آجر ، تا آنجا كه چشم كار مىكرد تكههاى كوزهء شكسته بر زمين گسترده بود ، به نحوى كه نمىشد حدود اوليهء اين شهر را دقيقا مشخص كرد . زمين در اين قسمت بسيار هموار و يكدست بود و اصلا نشانهاى از اينكه در گذشته بنايى در آن برپا بوده است به چشم نمىخورد ، تنها بنايى كه هنوز باقى مانده بود ، مقبرهاى بود بسيار قديمى با سقف گنبدى كه قسمت بيشتر آن در خاك قرار گرفته بود .
در شروع اين سرزمين و درست در بالادست تقاطع دو رود سومبار و گرگان و در فاصلهء بين اين دو رود بقاياى يك نهر قديمى با چندين كپهء متعدد از خاك متعلق به يك قلعهء قديمى و با شكلى نامنظم ديده مىشد . خود جرجان به نظر نمىرسيد كه حصار و ديوارى داشته است . چند سكهء طلا تنها چيزى بوده كه در اين منطقه يافت شده است ، يكى از اين سكهها را كه من ديدم متعلق به دورهء خليفهء عباسى القادر « 1 » بالله ( 991 تا 1031 ميلادى ) بود . براساس آنچه در روضة الصفا آمده است ، خليفه لقب فلك المعالى را به پسر قابوس منوچهر « 2 » داده و او را بجاى پدرش به حكومت گماشته است .
گنبدقابوس بر فراز تپهاى واقع در دو ميلى شمال شرق جرجان و نيم ميلى جنوب
هامش
( 1 ) - قادر بالله ، ابو العباس بيست و پنجمين خليفهء عباسى ( 422 - 381 ه . ق ) به كمك بهاء الدوله بن عضد الدوله به خلافت رسيد و با دختر بهاء الدوله ازدواج كرد . ص 1423 فرهنگ معين بخش اعلام .
( 2 ) - فلك المعالى ، منوچهر بن قابوس ، پنجمين پادشاه از آل زياد ( 420 - 403 ه . ق ) پس از اسارت و قتل پدر به مساعدت مردم ( ديلم و بفرمان القادر بالله خليفه عباسى جانشين پدر گرديد و به حكومت طبرستان و گرگان منصوب شد . دختر سلطان محمود غزنوى را بزنى گرفت و خطبه بنام او خواند .
منوچهرى شاعر تخلص خود را از تام وى گرفته است . ص 1375 فرهنگ معين بخش اعلام .