چشمهها را مورد بازرسى قرار دادهاند و سپس گفتهاند كه اين چشمهها از فيروزه مىآيند و چون آن دهكده حالا ديگر متعلق به روسهاست . اين چشمه نيز به آنها تعلق دارد . روسها در حال حاضر مشغول القاء كردن اين فكر در اذهان عموم مردم اين ناحيه هستند كه تمام آبها و چشمههاى موجود در دامنههاى شمالى متعلق به روسهاست و لذا اين نواحى نيز بايد به تصاحب روسها درآيد . مردم هم احساس مىكنند كه چنين واقعهاى رخ خواهد دارد و آنها نيز سرنوشتى همانند ساير برادران خود در فيروزه پيدا خواهند كرد .
روز بعد با پيمودن 8 ميل ديگر به سوى غرب به دهكدهء خيرآباد « 1 » كه در حاشيهء فلاتى مرتفع قرار گرفته بود رسيديم . از فراز تپههاى پست و بلند و باصفائى عبور كرديم كه كبكهاى زيادى در اطراف ما به پرواز مشغول بودند .
خيرآباد دهء كوچك و بسيار كثيفى است كه فقط چند كلبه در آن وجود دارد . اين ده در چند قدمى مرز روسيه قرار گرفته و در آن 25 خانوار كرد و ترك زندگى مىكردند .
به نظر مىرسيد كه در زمستان بسيار برفگير و راه آن مسدود باشد . خان ده همراه با شش يا هفت سوار به استقبال ما آمد ، قلعهاى كه خان در آن سكونت داشت . چند سال پيش به دست عبد الحسين خان پسر بزرگ شجاع الدوله فقيد به عنوان نشانهاى از مخالفت يا رويارويى با پدرش به آتش كشيده شد ، اما چندى بعد مجددا بازسازى گرديد .
زمانى كه روسها خيرآباد روس را اشغال كردند . دولت ايران نيز در اين قسمت از مرز اقدام به ايجاد يك پست مرزى نمود . بدينترتيب قلعهاى محصور كه 36 متر مربع مساحت داشت از گل و يك پى سنگى بنا نهاده شد . اين قلعه هيچگاه از نظر افراد نظامى تجهيز نشده و تقريبا رو به ويرانى نهاده بود . در اين بنا ، در حال حاضر مأمور گمرك كه مسئوليت جمعآورى ماليات ، كالاهايى در راه بجنورد به عشقآباد را كه از اينجا مىگذشت به عهده داشت مستقر شده بود .
اين يكى از نشانههاى متعدد اين واقعيت است كه حكومت ايران وقتى كارى را شروع مىكند بندرت آن را به پايان مىرساند و از آن بهرهبردارى مىكند . تعداد بيشمارى از اين بناها در ايران وجود دارد ، بدون اينكه هرگز از آنها استفادهاى شده باشد . اينها رو به ويرانى مىگذارد تنها نشانههاى است از ثروت و نيروى انسانى كه بىمورد و بىجهت به هدر رفته است .
خيرآباد روس كه در يكى دو ميل شمال دهكدهء ايرانى قرار داشت ، بسيار لخت و عور به نظر مىرسيد . خانهها روى زمينى هموار قرار گرفته بود بدون آنكه درختى به چشم بخورد
هامش
( 1 ) - خيرآباد دهى است از دهستان قوشخانهء شهرستان قوچان . فرهنگ آبادىهاى كشور . جلد 21 .