در غروب نوزدهم سپتامبر 1894 م . به بازديد شجاع الدوله رفتم . شام را نيز نزد وى ماندم . او براى خودش خانهاى يك طبقه ساخته بود كه تماما از چوب بود . خانهء قبلى وى به كلى با خاك يكسان شده بود و خانوادهاش بطور پراكنده در كلبهها و كيبيتكا « 1 » يا آلاچيقهايى كه كردها به چادرهاى نمدى مىگويند زندگى مىكردند . جمعيت زيادى جمع شده بود تا ورود ما را تماشا كند . زنان از بالاى ديوارهاى كوتاه سركشيده و ما را نگاه مىكردند . بعضى از آنها چارقدهاى سفيد و دامنهاى بلند قرمز به تن داشتند و قيافههاى جالبى پيدا كرده بودند .
شجاع الدوله در اتاق جلويى منزلش در انتظار ما بود . خانهء بسيار جالب و راحتى داشت كه از الوارهاى روسى وارداتى ساخته شده بود . ديوارها با آينهها و تصويرهاى زنانى كه پرزرق و برق و مطابق سليقهء ايرانى لباس به تن داشتند پوشيده شده بود .
جمع ما عبارت بود از شجاع الدوله ، من ، ملابخش ، محمد خان ، مصطفى قلى خان نايب الحكومة نمايندهء حاكم در قوچان و سرتيپ رمضان خان نماينده شجاع الدوله فقيد « 2 » حاكم سابق . در همين حال منشيان ، ميرزايان و ديگران بيرون پذيرايى شدند .
شام همراه با ساز و آواز كردى صرف گرديد . بيرون يك گروه از نگهبانان كه تفنگهايى دولول بر دوش داشتند به مراقبت مشغول بودند اين نوع تفنگ معمولا در اين نواحى به كار برده مىشود . شب بعد شجاع الدوله در حالى كه دو نايب پير او را همراهى مىكردند به ديدار ما آمد . تقريبا اينها تنها مردانى بودند در اطراف خان كه در طول اقامتم موفق شدم ببينم . از برادرزادگان و ساير نزديكان وى كه در شهر زندگى مىكردند كسى را نديدم . سر شام خان با صدايى بلند و خيلى پرغرور از چراگاه بزرگى كه در پايين دره داشت و به آن اولنگ مىگفتند صحبت مىكرد . قرار شد سر را هم در خروج از قوچان از اين مرتع ديدن كنم .
قبل از ترك قوچان هداياى متعددى از طرف حاكم در ازاء آنچه ما به او پيشكش كرديم به ما داده شد . در ميان آنها يك قالى ايرانى و يك قالى تركمن ، چند گلدوزى كار رشت و تعدادى لحاف پشمى كردى و چند جوراب و دستكش و كارهايى چند از ديگر گوشه و كنارهاى كشور وجود داشت .
قوچان از طرف شرق با دهكدهء يساقى « 3 » شروع مىشود . اين دهكده قوچان را از رادكان جدا مىسازد . قبل از سرازير شدن كردهاى زعفرانلو و شاديلو كه هماكنون به ترتيب
هامش
( 1 ) -Kibit ka- چادرگرد كه تاتارها از نمد مىسازند ، سياهچادر نمدى ص 699 فرهنگ انگليسى ، فارسى حيم .
( 2 ) - منظور امير حسين خان شجاع الدوله است .
( 3 ) - دهى از دهستان جعفرآباد عليا ، شهرستان قوچان . فرهنگ آبادىهاى كشور . جلد 21 .