بايد اذعان نمود كه سهم شيخ رئيس - در مباحث مربوط به نفس ناطقهء انسانى و كيفيت ادراكات نفس و نحوهء وجود مدركات نفس از عقليات و ادراكات جزئيه و كيفيت ارتباط صور ادراكى حاصل از براى نفوس و نحوهء رسوخ اين صور در نفس ، و بالأخره نحوهء وجود مقامات نفس و مدركات آن و كيفيت اتحاد صور ادراكى با نفس - و قسط اين فيلسوف عظيم - از مقامات و مراتب نفس و نحوهء وجود آن در عوالم ملكوتى و كيفيت هبوط و نزول آن از ملكوت وجود و نحوهء رجوع آن نيز به ملكوت وجود و حالات و كيفيات نشآت بعد از دنيا و نحوهء رجوع آن به حق ، و مرحلهء ظهور و بروز آن در قيامت صغرى و كبرى و حالات متوارد بر آن از بعث و نشر و كيفيت نيل نفوس به نتايج اعمال و ثمرات احوال - نسبة كم است . و در كثيرى از مباحث عالى نفس ، مطالب قابل توجهى نياورده است . و به واسطهء انكار جهت تجسم نفس به صورت بدن و نفى تجرد برزخى نفس و اعتقاد به انحصار تجرد به تجرد عقلانى ، از حل مشكلات و عويصات عاجز مانده و در بسيارى از مقامات به ذكر مطالب سطحى اكتفا نموده است [ 1 ] ، و در كيفيت تأثير تكميل عقل عملى در علم و معرفت و نحوهء ظهور اعمال و بروز نيات در آخرت ، مطالب او متحمل مناقشات زياد است . علت اين امر آن است كه عصر شيخ ، زمان نضج حكمت و فلسفه به نحو كامل نبود . و اين شيخ اعظم است كه مباحث فلسفى را
شرح
[ 1 ] . بايد توجه داشت كه مطالب مذكور ، ذرهاى از عظمت شيخ كم نمىنمايد . دوران شيخ و عصر او ، زمان اوايل ظهور فلسفه در دنياى اسلامى است و شيخ با وسايل ناقصى كه در دست داشته است ، به واسطهء استعداد و نبوغ بىنظيرى كه دارا بود ، بهترين آثار را از خود باقى گذاشت . رئيس بدون آن كه محضر استاد فيلسوف مسلّمى را درك نمايد به قدرت فكرى خود بهترين آثار را در حكمت و فلسفه به وجود آورد و سهم او در تدوين آثار فلسفى و حكمى و اشاعهء مطالب عقلى بيش از ديگران است .
شيخ اشراق در مباحث ربوبى و مباحث نفس ، مطالب تازهترى آورد و راههاى ديگرى نيز در تحقيق معضلات نشان داد ، ولى تأثر او از افكار و عقايد رئيس و حق شيخ رئيس بر او و ديگران در تدوين كتب و منظم و مرتب نمودن معضلات ، قابل انكار نيست .