جميع اجسام از فلكى و عنصرى فانى شوند ، ثم حق تعالى خلايق را براى رسيدن به نتايج اعمال خود زنده نمايد .
نگارنده ، اول به بحث اعادهء معدوم و امتناع آن مىپردازد ، بعد به اين بحث كه آيا فناى جميع حقايق وجودى امكان دارد ؟ و نيز اين بحث در كتب اهل كلام از عامهء صاحبان وسوسه و اهالى مجادله [ 1 ] عنوان شده است كه : آيا ايجاد عالمى مماثل عالم موجود ، ممكن است ؟ حكما وجود آن را محال و متكلمان جايز دانستهاند و گفتهاند : حكم الأمثال واحد .
اما مسألهء اعادهء معدوم ، جمعى از متكلمان جهت تصحيح حشر اجساد و معاد جسمانى به جواز اعاده معدوم معتقدند . و حكما و جمعى از محققان اهل كلام به امتناع اعاده معدوم قايل مىباشند .
قايلان به جواز ، دو وجه ذكر كردهاند :
يكى آن كه دليل بر امتناع آن ، وجود ندارد و هر چه كه بر امتناع آن ، دليلى قائم نشود ، بايد به امكان و جواز آن حكم ، نمود .
و ديگر آن كه : چون بين وجود مبتدأ و معاد مماثلت برقرار است ، تحقق وجود مبدأ دليل است بر امكان وجود معاد ، چه آن كه شىء تا ممكن نباشد موجود نمىشود و اقوى دليل بر امكان شىء وقوع آن است [ 2 ] .
شرح
[ 1 ] . بايد معلوم باشد كه علم كلام مستحدث بعد از افول نور نبوت و اعراض ناس از معدن علوم نبوى و پشت نمودن آنان به صاحبان ولايت كلى ، به حسب دلالت كتاب و سنت و اجماع و عقل ، حرام و اشتغال به آن منهىّ عنه است . جهت بحث كامل اين مسأله به اوايل كتاب گوهر مراد ، تأليف فيلسوف محقق آخوند ملا عبد الرزاق لاهيجى ( رض ) رجوع شود .
[ 2 ] . اين جماعت ، در جواز اعادهء جواهر معدومه و امكان آن بلكه لزوم آن از ناحيهء حشر جسمانى ، متحدند و در اعاده اعراض ، اختلاف دارند . برخى بطور مطلق به امتناع عود اعراض قائم به جواهر قايلاند . برخى ، اعراض را كه قابليت بقا در آنها نيست ممتنع العود مىدانند مثل اصوات و ادوار .
برخى از اين جماعت اوصافى را كه مقدور عبد مىباشند ممتنع العود مىدانند . اين دسته از اهل كلام آراى عجيبى از خود ظاهر ساختهاند كه در كتب قدما اين عقايد نقل شده است .