همين اصل ، در يك قوس از دايرهء وجود ، مراتب عقل و برزخ و ماده را حاصل در قوس صعود با آن كه بايد صعود ، تابع نزول و معراج تركيب ، بر طبق معراج تحليل باشد ، وجود برزخ را در قوس ديگر منكر شدهاند . و برخى ديگر مثل محصلان از حكيمان مشاء اصولا وجود برزخى را صعودا و نزولا قبول ننمودهاند .
اضاءة و إنارة و فيه تحقيق عرشى
قيام صور علميه - اعم از صور كليه و معقولات صرفه و معانى و مفاهيم جزئيه و صور شبحيهء خياليه - به نفوس ناطقه و مواضع ادراكى ، قيام فيه و به نحو حلول صور در مواضع مادى و صور نوعى جسمانى نمىباشد ، بلكه قيام صور بر نفوس ، قيام صدورى است . و به عبارت اوضح ، نفس در مقام ادراك معقولات و متخيلات در اوايل ادراك به فاعل از قابل شبيهتر و بعد از تكامل جوهرى و دورى از ماده و احكام آن ، فاعل تام الوجود نسبت به ادراكات خود و عند غاية الاستكمال در قوس صعودى ، با معقولات و با عقل مجرد متحد و به اعتبار قوس نزولى [ 1 ] حاصل در عالم نفس ، خلاق صور تفصيلى مىشود .
شرح
[ 1 ] . آخوند ملا صدرا در نحوهء ادراك صور كلى و نيز نحوهء حصول اين صور در نفس عاقل و مدرك كليات ، به حسب صورت ، مختلف سخن گفته است ، گاهى تعقل را به مشاهده ارباب انواع و عقل مجرد از ماده مىداند . و در موضعى ، ملاك ادراك كلى را به خلاقيت و در مواردى به اتحاد با عقل فعال يا ارباب انواع دانسته است . و گاهى صور كلى را رشح عقل مجرد قدس مىداند . و نيز در برخى از موارد ، ملاك درك كلى را اتحاد نفس با صورت مجرد عارى از ماده مىداند . و گاهى گفته است : صور كلى ، عين اضافهء اشراقيه و عين تجلى و ظهور نفس است . و نيز گفته است : صور علميه عين اضافه و يك نحو معناى اضافى بشمار مىرود .
كليه اين تعبيرات به جهت وجود اعتبارات مختلف در نفس و نحوهء ادراكات او و مراحل مختلف ادراك مىباشد و در معنا عبارات مختلف ، در مقابل معناى واحد بشمار مىرود .