اولا بايد دانست كه برخى از اشكالات بر مادى بودن نفوس حيوانى و نفوس انسانى در مقام تخيل صور جزئى وارد و مناص و مفرى از آنها نيست ، مثل اشكال عدم جواز انطباع كبير در موضع صغير و عدم جواز بقا در صور خيالى در نفوس جزئى انسانى و حيوانى به اعتبار عدم بقاى موضع ادراك كه مفصل در مباحث سابق ذكر شد . و شيخ رئيس بر اين معنا اعتراف نمود و بر بقاى قوهء خيال در كتاب مباحثات برهان اقامه فرمود و به بقاى آنان اذعان و اعتقاد پيدا كرد
چون اين اكابر از حكما - رضى اللّه تعالى عنهم - اصالت و وحدت وجود و وقوع تشكيك در مراتب هستى و حركت در جواهر اجسام و طبايع و تشكيك در ذاتيات را انكار كردهاند ، نتوانستهاند معتقد شوند كه مىشود يك حقيقت و يك واحد شخصى مثل انسان داراى مراتب متعدد باشد كه مرتبهاى مجرد تام و مرتبهاى مادى تام و تمام و مرتبهء ديگر برزخ بين اين دو باشد و همهء اين مراتب ، از حصول حركت كردن تدريجى حاصل در ماده و صور جوهرى تحصّل يابد ، روى
شرح
فلكى موضع تخيل آنان واقع مىشوند ، در حالتى كه نفوس مادى بقا ندارند تا خيال فلك ، موضع تخيل آنان واقع شود و انتقال از ابدان ، با مادى بودن ، به چه نحو تصور مىشود العهدة عليهم در مقام بيان اثبات آن با آن كه اين دانايان - قدس اللّه اسرارهم - قائل به عالم مثالى در قوس نزول وجودند .
اين نيز بايد معلوم باشد كه امكان ندارد كه ملاك حشر و بعث و نشور و سؤال قبر ، ابدان مثاليه در نزول وجود باشند ، چون معذّب يا منعّم خارجى و بطور كلى علل اتفاقيه بعد از موت وجود خارجى ندارند و بايد ملاك عقوبت و تنعم در نفوس انسانى به اعتبار ملكات حاصل از اعمال و افعال و تجسم ناشى از نيات و افعال و اعمال ، در صميم نفوس ، وجود داشته باشد . وجود مفاض ، از مبدأ غيب كه صورت اسم رحمان است بر همه نفوس اخروى ، متجلى و مفاض است و به اعتبار استعدادات حاصل در نفوس ، همين وجود واحد و همين نور ساطع از مشرق وجود منبسط ، نسبت به برخى ، عذاب و نسبت به بعضى ، نعمت و لذت است . و زمينه تجلى حق به اسم رحيم از همين استعدادات متحقق مىشود .هر وجودى كز عدم بنمود سر * بر يكى زهر است و بر ديگر شكر .