كلام سيد محقق داماد به نظر ابناى تحقيق رسيد و همان اشكال با مختصر فرقى [ 1 ] در كلام محقق لاهيجى صاحب شوارق - قدس سره - ديده مىشود .
حكيم دانا صاحب گوهر مراد ، مولانا عبد الرزاق لاهيجى [ 2 ] گفته است :
« . . . اما قائلين به مثال ، نزد هر كه از اين جماعت قائل است به تناسخ ، نفوس رديه بعد از تردد در ابدان عنصريه و انتقال از . . . ابدان عنصريه اگر هنوز ، ردائت باقى باشد و پاك نشده باشند ، منتقل به ابدان مثاليه شوند و تردد كنند در ابدان مثاليه تا آن كه پاك شوند و به عالم تجرد محض متصل شوند و به سعادت كاملين برسند . و نفوس زكيهء سازجه بعد از مفارقت از ابدان انسانيه منتقل شوند به ابدان سماويه [ 3 ] . و نزد هر كه قائل به تناسخ نيست ، نفوس زكيه و رديه جميعا منتقل شوند بعد از مفارقت از ابدان انسانيه به ابدان مثاليه نوريه و مظلمه و منعّم يا معذّب باشند [ 4 ]
شرح
[ 1 ] . ما ، در شرح بر « مقدمهء قيصرى بر فصوص الحكم » ابن عربى ( رض ) اشكال اساسى در اين مبحث را از شفا كتاب طبيعى نقل نموديم ؛ ر . ك : شرح مقدمه قيصرى ، طبع مشهد ، ص 280 ، 281 ، 286 و 292 .
[ 2 ] . ر . ك : گفتهء صاحب شوارق در كتاب گوهر مراد كه يكى از آثار تحقيقى و قابل توجه است و در باب خود كم نظير و آن را در اوايل سلطنت شاه عباس دوم تأليف و به او تقديم نموده است .
[ 3 ] . اين اقوال و اقوال ديگر راجع به حالات و عقبات نفوس انسانى بعد از موت در كتاب حكمت اشراق و دو شرح اين كتاب ( شرح شمس الدين محمد شهرزورى و شرح علامه شيرازى - قدس اللّه روحهما - و بعضى از حواشى اين كتاب ) بيان شده است ، ولى مطلب اساسى همان است كه ما به تبع ملا صدرا بيان كرديم و گفتيم تناسخ مطلقا محال است ، مگر تناسخ ملكوتى كه همان مسألهء تجسم اعمال و متصور شدن نفوس انسانى به صور مناسب اعمال و افعال است .
[ 4 ] . يوذاسف ( بوذاسف ) تناسخى و قبل از او برخى از مشرقيين ( از حكماى بابل و فارس - ايران - و هند و چينوماچين و . . . ) و جمعى از قائلان و عالمان به ادوار و اكوار گفتهاند : باب الابواب از براى حيات جميع ابدان و صياصى عالم عناصر ، ابدان و صياصى انسانى است و از طريق ابدان انسانى داخل ابدان مختلف حيوانى . برخى اين بوذاسف را از اهالى بابل قديم و جمعى او را از ولايت هند دانستهاند و نيز گفته شده است كه دين صابى را او از براى ملك اعظم طهمورس تقرير نمود و قوم خود را از تكرار طوفان خبردار نمود .