228 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است در توحيد
،
قسمت اول خطبه
و اين خطبه از اصول و قواعد علم ( خداشناسى ) چيزى را گرد آورده كه خطبههاى ديگر آن را گرد نياورده : 1 يكتا نمى داند او را كسى كه كيفيّت و چگونگى ( صفات زائدهء بر ذات ) براى او تعيين نمايد ، و به حقيقت او نرسيده ( او را نشناخته ) كسى كه براى او مثل و مانند ( شريك ) قرار دهد ، و قصد او نكرده كسى كه او را ( به چيزى ) تشبيه كند ، و او را نطلبيده كسى كه به او اشاره كرده و او را در وهم در آورد ( زيرا مشار اليه به اشارهء حسيّه و يا عقليهّ محدود است و محدوديّت از لوازم جسم است ، و به اين موضوع در شرح خطبهء يكم اشاره شد ) 2 آنچه بذات خود شناخته گردد ( حقيقت و كنه او را بشناسند ) مصنوع و آفريده شده است ( و خداوند مصنوع نيست ، زيرا مصنوع محتاج بصانع است و نيازمندى از لوازم امكان است نه واجب ، پس از اينرو حقّ تعالى بذاته شناخته نمى شود ، بلكه بآيات و آثار مى شناسندش ) و هر قائم به غير خود معلول است ( زيرا قائم به غير محتاج محل است و هر محتاجى ممكن است و هر ممكنى معلول ، پس از اين جهت شايسته نيست واجب قائم به غير باشد ، بلكه همه چيز به او قائم است ) 3 كنندهء ( كارها ) است بدون به كار بردن آلت و اسباب ( زيرا احتياج بأدوات و اسباب از صفات امكان است ) تعيين كنندهء ( ارزاق و آجال و مانند آنها ) است بدون به كار بردن فكر و انديشه ( زيرا خداوند منزهّ است از نيازمندى به انديشه ) بى نياز است نه با بهره بردن از ديگرى ( بى نيازى اغنياء بوسيلهء بهرهمندى از ديگران است و حقّ تعالى از آن منزهّ است ، زيرا آن لازمهء نقص و نيازمندى است ) زمانها و روزگارها با او همراه نيستند