خلوص تفكر در دريافت عين توحيد
رهايى و اخلاص انديشه در ذات توحيد به سه چيز بستگى دارد :
بمعرفة عجز العقل ، و الاياس من الوقوف على الغاية و بالاعتصام بحبل التعظيم .
الف ) درك عاجز بودن عقل در دريافت عين توحيد
خداوند متعال از عجز عقول در ادراك ذات توحيد در قرآن كريم خبر داده است :
لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ .
« 1 » هيچ چشمى او را درك ننمايد و او همهء بينندگان را مشاهده مىكند .
منظور از اين عقل كه از درك معرفت ذات توحيد عاجز است ، عقل جزئى در برابر عقل كل است .
جلال الدين مولوى در بيان آن دو مىفرمايد :
عاشق از خود چون غذا يابد رحبق * عقل آنجا گم شود گم اى رفيق
عقل جزئى ، عشق را منكر بود * گر چه بنمايد كه صاحب سر بود « 2 »
ب ) مأيوس شدن سالك از دستيابى به غايت معرفت در عين توحيد
مأيوس شدن ، يعنى سالك طمع خود را از رسيدن به غايت معرفت در حوزهء ذات قطع كند . براى اينكه عقل را از تعرض در اين حوزه باز دارد يا او را در سايهء وحى تعليم دهد . عقل وحيانى ، ضمن اعتراف به عجز خود در برابر ارادهء الهى تسليم مىشود .
جلال الدين مولوى قدّس سرّه در اين عرصه هم زيبا گفته است :
اين نجوم و طب وحى انبياست * عقل و حس را سوى بىسو ره كجاست
عقل جزئى عقل استخراج نيست * جز پذيراى فن و محتاج نيست
قابل تعليم و فهم است اين خرد * ليك صاحب وحى تعليمش دهد « 3 »
وقتى عقل در سايهء تعاليم انبيا تربيت شود ، درمىيابد كه با رسوم و آثار عقلى
هامش
( 1 ) . انعام / 103 .
( 2 ) . مثنوى ، دفتر اول ، بيت 1981 و 1982 .
( 3 ) . مثنوى ، دفتر چهارم ، بيت 1294 تا 1296 .