الف ) تفكر در يكتايى خداى متعال كه همان تنزيه حق از شرك است .
ب ) تفكر در صنع آفرينش كه لطائف آن در نظم نيكو اتقان است .
ج ) تفكر در حقيقت احوال و اعمال است .
كيفيت تفكر در توحيد
و اما الفكرة فى عين التوحيد فهى اقتحام بحر الجحود و لا ينجى منه الا الاعتصام بضياء الكشف ، و التمسك بالعلم الظاهر .
تفكر در ذات حق تعالى غوطهور شدن در درياى انكار و جحود است ، زيرا تفكر ، بر بقاى رسم تفكر كننده دلالت دارد و درك توحيد با بقاى رسم اصلا ممكن نيست و حتى تفكر در اين عرصه عين جحود است .
به همين دليل رسول اكرم صلّى اللّه عليه و إله فرمود :
تفكروا فى خلق الله و لا تفكروا فى الله فتهلكوا .
« 1 » در آفرينش خدا انديشه كنيد و در ذات خدا انديشه مكنيد كه هلاك خواهيد شد .
و اگر سالك گرفتار بحر جحود شد ، يكى از طرق نجات او اعتصام به نور كشف است . يا به عبارتى تحصيل معرفت ذات الهى به نور شهود و كشف باط نى وابسته است .
راه ديگر براى گرفتار نشدن به بحر انكار و وادى ترديد تمسك به علم ظاهر است ؛ يعنى آيات و رواياتى كه توحيد عوام مستند به آن است ، مثلا حق تعالى در قرآن كريم فرمود :
لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا .
« 2 » اگر غير از خداى تعالى الهء ديگرى بود ، موجب فساد و بحران در عالم مىشد .
انسان بايد با تقليد از اين قبيل آيات و تمرين در عبادت به مقام تصديق و ايمان قلبى برسد ، كه آن اقرار به وحدانيت حق تعالى است .
اين توحيد عوام است اما توحيد خواص از نزد حق تعالى اعطاء مىشود :
« وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً »
« 3 » و علامت آن غيبت ، حدوث در قدم است و اين معرفتى است كه عقل از درك آن عاجز است .
هامش
( 1 ) . كنز العمال ، ج 3 ، ص 108 .
( 2 ) . انبياء / 22 .
( 3 ) . كهف / 65 .