موجود زماني مثل طبيعت سيال مادي بحسب امتداد جوهري اگر لحاظ تقدم وتأخر در نحوه امتداد جسماني آن بحسب نحوه وجود متحرك وسيال آن شود تقدم وتأخر در اين امر ممتد بالذات است نه بالزمان از باب آنكه بحسب وجود خارجي عين زمان است از باب اتحاد خارجي زمان با حركت واين بحسب تحليل عقل است كه گفته ميشود تقدم وتأخر در زمانيان بزمان وتقدم وتأخر در زمان ، به نفس ذات است ويا از اين باب است كه منكران حركت در جوهر زمان را جدا از نفس طبائع لحاظ نمايند ويا از اين باب است كه حركت نحوهء وجود جواهر است نه نحوهء مفاهيم ومعاني وماهيات كليه ، لذا عقل صورت جوهر مادي را در ذهن جدا از حركت وزمان لحاظ نموده وتقدم وتأخر در ابعاض واجزاى آن را از ناحيهء زمان مىداند .
* * * از آنجايى كه هر موجود حادث زماني بايد در مادة قابل ومستعد موجود شود ، وهر حادثى بدون امكان وجودي متحقق نمىشود ، جميع صور وارد بر مواد متوقف است بر وجود استعداد در موضوع وشرط وجود آن ، تحقق امكان خارجي است در مادة كه از آن بامكان استعدادي تعبير شده است وزمانيات غير از امكان ذاتي ، بامكان استعدادي نيز محتاجند .
لذا در جاى خود بيان شده است كه موجودات صادر از حق ومتوقف بر علت فاعل تام الوجود بر دو قسمند ، ابداعيات وزمانيات ، چه آنكه برخى از أشياء مثل مجردات از مادة ، چون حالت منتظره ندارند وصرف امكان ذاتي كافى است از براي صدور آنها از حق اوّل تجرد دارند ، بر خلاف ماديات كه محتاج بمحل مستعدند ووجود
هامش
- ذات ممتد متحرك مأخوذ است وباعتباري نفس هويت طبائع سياله ، بسيلان ذاتي جوهري است . بلى زمان بنا بر نفى حركت در جوهر مثل مكان از لوازم أجسام وامرى متأخر الوجود از طبائع زمانيّه است .